تقریر اصول-دوشنبه و سه شنبه 10و11آبان95-سیداحمداحمدی

 

دوشنبه:۱۰/۸/۹۵:

شبهه ای که درمقام مطرح شداین بودکه اختیارباضرورت نمیسازدواز«باب الشئ مالم یجب لو یوجد»افعال ماضروری است،درنتیجه نظریه جبرثابت خواهدشد.

فلاسفه عدم اجتماع اختیارباضرورت رامنکرشده اندوازین طریق به نفی نظریه جبرپرداختند.

مرحوم خوئی(ره)ومتکلمین قاعده«الشئ مالم یجب»رامنکرشده اندومانیزباایشان ومرحوم صدرهم نظرهستیم.

مرحوم خوئی(ره)فرمود:

این قاعده«مالم یجب لم یوجد»متعلق به فواعل طبیعی است ودرفواعل اختیاری لازم نیست بحدضرورت برسدولذاازقدرت وسلطنت اوخارج نمیشود.

اگرغیرازین کلام رابگوییم لازمه اش این است که خداوندسبحان نیزمجبورباشدوماهم مجبورخواهیم شد.

*بررسی براهین دیگرجبابره:

برهان اول:

خداوندعالم است لذابه اشیاءووقایع علم داردوعلم اومحال است تخلف پیداکندچراکه درصورت تخلف مستلزم جهل خواهدبود.

امااگرقائل به جبرشویم علم خداوندسبحان تخلف پیدانمیکندولکن اگرقائل به اختیارشویم چه بساعمل ماباعمل خداوندتخالف بوجودآید.

جواب:

الان بنده یقین داریم فلانی مجتهدنمیشودیامعلمی به یکی ازدانش آموزان میگویدتو مردودخواهی شد.این قبول نشدن دانش اموزیامجتهدنشدن شخص ازباب علم اوست اماربطی به جبرنخواهدداشت.لذافعل دراختیارعبداست وخداوندبخاطره احاطه میداندچه اتفاقی خواهدافتاد.

برهان دوم:

افعال ماتحت قدرت الاهی وسیطره ذات اقدس قدوسی است.حال اگراین افعال که تحت اختیاراوست،تحت قدرت ماهم باشدلازمه اش اجتماع سببین وموثرین درشئ واحدخوادبودوشئ واحدنمیتوانددوعلت داشته باشدپس قطعاًبایدافعال مامقدورمانباشد.

جواب:

آنچه که عقلاًمحال است این است که دوقدرت بخواهددریک شئ تاثیربگذاردولی نفس اجتماع دوقدرت اشکالی ندارد.

مثال:کتابی اینجاهست،هم بنده وهم شمامیتوانیداین رابرداریدواین اجتماع دوقدرت هست که اشکالی برآن مترتب نیست چراکه قدرت فی حدنفسه برای خداوندمتعال موجوداست(قدرت اقتضائی)اماقدرت فعلی ازعبادسرمیزند.

برهان سوم:

فعلی که انسان عن اختیارانجام میدهدبایدعلم داشته باشدوهنگامیکه بنده علم به چیزی ندارم نمیتوانم بگویم که فعل منتسب به من است.

امادرمقابل خداوندسبحان عالم به کون ومکان است وهمه مخلوقات وافعال جواهرواعیان ازاو پوشیده نیست.

جواب:

اینکه گفته شده است اگربخواهدافعال عن اختیارصادرشودبایدعلم باشداگرمقصودعلم اجمالی باشدقبول داریم وعبادهم علم اجمالی به افعال دارند.مثلاًاجمالاًمیدانیم این شرب خمراست.

امااینکه علم تفصیلی به حقائق اشیاءنداریم خللی دراختیارایجادنمیکندچراکه علم اجمالی برای صدورفعل ازختیارکافیست.

لذاآنچه که معتبراست ازعبد ساخته است که علم اجمالی باشدوآنچه که ازعبادساخته نیست که علم تفصیلی باشددراختیاردخلی ندارد..

اعتقادشیعه:

اول:خداوندسبحان«فعال مایشاءاست»وهروقت بخواهدمیتواندازافعال عبادجلوگیری کند.وباین مضمون دردعای کمیل میخوانیم:«ولایمکن الفرارمن حکومته»

دوم:مواردی هست موجبه جزئیه که خداوندمتعال اعمال قدرت کرده است ونگذاشته است به فعلیت برسدمثل آتش حضرت ابراهیم که گلستان شد.

سوم:افعال انسان ربطی به خداوندسبحان نداردوانسان فاعل مختاردرافعال خودش میباشدچراکه صددرصدافعالی ازانسان صادرمیشودکه قبیح است.

خلاصه المبنی:

اینکه همه چیزازخداوندسبحان صادرمیشودواو همه چیزررااراده کرده است کلامی نادرست است چراکه این همه فعل قبیح که درعالم انجام میشودآیااوانجام داده است؟قطعاًاینچنین نیست.

بله!اگرخداوندسبحان اراده بکندکه جلوگیری کندمیتواندولی فعل راعبدومخلوق انجام میدهدواگرخداوندسبحان نخواهدانجام دهدنمیتواندکاری بکند

اماتوحیدافعالی:

اگربه این معنی باشدکه خداوندسبحان همه افعال راانجام میدهدجبراست واگرمنظوراین است که منشاقدرت همه عالم خداوندمتعال است درست است.

بررسی تفویض:

تبیین مسلک:

خداوندسبحان عالم راخلق کرده است وبعدمهاراین عالم رارهاکرده است (یدالله مغلوله).

درواقع اینهامعتقدندکه خداوندمتعال درحدوث،علت است ولکن دربقاءعلت نیست.

اشکال:

اولاً:

وجودبی نهایت حدوث است وبقاءامری انتزاعی ازوجودومتاخرازآن است.

ثانیاً:

حکم الامثال فمایجوزومالایجوزسواء.

حال میگوییم:

چطورممکن است که وجوداول علت بخواهدووجوددوم علت نخواهد؟اگرعلت نمیخواهدخوب اولی هم موجودمیشدواگرعلت میخواهددومی هم علت خواهدخواست.

سه شنبه۱۲/۵/۹۵:

مادربحث جبروتوفیض بایددوموضوع سلطنت وعدالت رابایکدیگرجمع کنیم.اشاعره سلطنت رادرست کرده اندامادرباب عدالت به مشکل خورده اند.مفوضه عدالت رابنحواحسن اجراءکرده اندولی سلطنت رارهاکرده اند.

مذهب حق هم سلطنت راحفظ کرده اندوهم عدالت اورا،به بیانی که درجلسه ماضیه گذشت.

آیات وروایاتی هست که چه بساممکن است آنهامنشاءشبهه شودوفکرشودکه امربین الامرین مخالف قرآن است.

اول:وماتشاوون الاان یشاءالله.

معنی آیه این است:

شمانمیخواهیدچیزی رامگراینکه خداوندسبحان بخواهدکه بخواهید(یعنی این قدرت رابشماعطاکند).یعنی:ان یشاءالله سلطنتک علی هذالفعل.

برفرض گفته شوداین منافاهباظاهرقران است (که البته اینطورنیست)میگوییم اگرغیراین معنی شودخلاف عقل وبرهان خواهدبود.

دوم:لاتقولن لشئ انی فاعل غداًالا ان یشاءالله.

دونحومعنی میشود:

اول:الاان یشالله خلافه.

یعنی:لازم نیست فعل مارابخواهدولی میتواندخلاف اراده مابخواهد.

دوم:یعنی:مگراینکه خدابخواهدنه فعل مارابلکه بخواهداینکه زنده باشیم وامکانات دراختیارانسان باشد.

سوم:قل لااملک لنفسی ضراًولانفعاًلاموتاًولاحیوه الاماشاءالله:

یعنی:سلطنت ندارم چراکه قدرت برشئ راخداوندبایدعطاکندواگراوقدرت ندهدکاری ازدست انسان برنمیآید.

درواقع این دست آیات وروایات نفی تفویض است که آنهاطبق فرمایش حضرت صادق (ع)مجوس این امت هستند.

دلیل تعبیربرمجوسیت این است که مجوسهامعتقدبودندکه دوخدادرعالم وجوددارد؛اله الخیرواله الشر.یکی یزدان ودیگری اهریمن.این درحالیست که طبق قول مفوضه اینهاقائل به یک میلیاردخدا(بلکه بی نهایت)شده اندچراکه هرکسی که کاری انجام میدهداوخالق فعل خواهدبودوبه خداوندسبحان مربوط نیست.

اشکال فخررازی:

چراخداوندسبحان این نظام راطوردیگری خلق نکرده است؟

جواب:

لازم نیست خداوندسبحان هرفعلی که مصلحت داشته باشدآن راایجادکند.ازآن طرف اگرجامعی مصلحت داردولی افراداین جامع یکسان هستند(این درحالیست که میگوییم اراده صفت فعل است)شخص میتواندهرکدام راانتخاب کند.مثلاً انتخاب نان درسفره که کدام نان رابردارد،شخص میتواندهرکدام ازآنهاراانتخاب کندوترجیح بلامرجح دراین فرض قبیح نخواهدبود.

حال درمحل بحث خداوندسبحان مثلاًبه ده نوع میتوانسته است این نظام راخلق کندودرمقام انتخاب این سبک راانتخاب کرده است.

بله!اگرنظام احسن به این معنی است که احسن ازاین وجودنداردوخداوندسبحان بین اصلح وصالح؛صالح راانتخاب نکرده است این درخداوندسبحان بواسطه حکمت بالغه او (اگراصلح باشدصالح رااختیارنمیکند)مطلبی صحیح است.

شبهه:

اگرجبری باشیم احکام چگونه توجیه میشود؟حرمت شرب خمرووجوب نمازچگونه توجیه میشود؟

مرحوم صدر(ره):

اشاعره قبول دارندبه کسی که دستش میلرزد(یدالمرتعش)نمیتواندگفت که نبایددست توبلرزداماکسی که شرب خمرمیکندمیشودبه اوگفت شرب خمرنکن؛چراکه شارب خمرتدخل تشریعی دراوممکن است،یعنی میتواندنظام رابهم بزند.

اشکال:

اگرعبدبتواندتدخل تشریعی ایجادبکندپس درواقع یعنی اینکه عبددرپاره ای ازمواردمختاراست،درحالیکه این خلاف فرض است.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *