تقریر فقه ، جلسه۴۴ ، یکشنبه ،۲۵ آذر ۹۷، سید علی رجائی

تقریرات درس خارج فقه / کتاب البیع / شروط العوضین                                                                                                                    مقرِّر : سید علی رجائی / یک شنبه ۲۵/۹/۱۳۹۷

بِسمِ اﷲ الرَّحمٰنِ الرَّحِیم

الحمد ﷲ ربّ العالمین والصلاه والسلام علی محمّدٍ وآله الطیّبین الطاهرین ولعنه اﷲ علی أعدائهم ومخالفیهم أجمعین .

 

[ یک شنبه ۲۵/۹/۱۳۹۷ ]

در روایاتی که می فرماید بیع مکیل و موزون بدون کیل و وزن باطل است ، سه احتمال وجود دارد :

۱ ـ هر چیزی که از جنس مکیل و موزون باشد بیعش بدون کیل و وزن باطل است .

۲ ـ هر چیزی که مکیل و موزون باشد ، بیعش به کیل و وزن است ، منتهی کیل و وزن طریقیت دارد و موضوعیت ندارد . یعنی این جنسی که می فروشد باید معلوم باشد که چند کیلو است و تعیُّن واقعی باید داشته باشد .

۳ ـ در مکیل و موزون ، خود کیل خصوصیت دارد و باید به کیل و وزن باشد . لذا اگر کسی با دستش جنس را خیلی دقیق بر می دارد و دستش مثل ترازو عمل می کند ، فایده ای ندارد و باید جنس را کیل کند .

شیخ اعظم ۱ می فرماید : بعید نیست که روایات را بر مورد غالب حمل کنیم . اما مورد غالب این است که در مکیل و موزون ، آنجاهایی که اگر کیل و وزن نشود غرری می شود ، در آنجاها کیل و وزن لازم است ، ولی اگر جایی بدون کیل و وزن غرری نمی شود مثل این که با حدث قوی جنس را بردارد به گونه ای که خیلی نادر با مقدار کیل اختلاف داشته باشد ، یا این که جنس مقدارش خیلی کم باشد یا مقدارش خیلی زیاد باشد و قابل کیل و وزن نباشد ، در این گونه موارد بدون کیل و وزن معامله صحیح است .

سِرِّ حمل کردن بر مورد غالب شاید در این باشد که این که بیع مکیل و موزون بدون کیل و وزن باطل است ، به خاطر این است که کیل و وزن در واقع به خاطر از بین بردن تشاحّ است که مثلاً فردای معامله مشتری مدعی نشود و به بایع نگوید که من از تو کمتر خریدم یا بیشتر خریدم . پس کیل و وزن ، طریقیت دارد .

اما مرحوم آقای خوئی فرموده : کیل و وزن ، طریق به واقع است ، ولی آیا این جنس باید به کیل و وزن باشد یا این که به عدد هم می شود فروخته شود ؟

ایشان فرموده : بله با عدد هم می شود معامله شود ، زیرا کیل و وزن برای این است که مقدار معلوم شود ولی اگر جنسی با عدد هم مقدارش معلوم شود مثل گردو ، در این صورت معامله با عدد صحیح می باشد ، زیرا وزن ، واقعیتی ندارد بلکه یک چیز قراردادی است یعنی گرم و کیلو و مَن و همچنین متر و سانتیمتر و … همه قراردادی است و ما دلیلی نداریم که أسامی اوزان و مقادیر واقعیتی داشته باشند ، لذا می توان قرارداد را به گونه ای دیگر و به شکل عددی إعتبار نمود .

لذا مرحوم شیخ و دیگران فرموده اند : فرق است بین رِبا و بین بیع مکیل و موزون بدون کیل ، زیرا آنچه که از جنس مکیل و موزون باشد هرچند فعلاً کیل و وزن نداشته نباشد ، مثل این که بگوید این دانۀ برنج را به شما فروختم به دو دانۀ برنج ، این رِبا بوده و حرام  می باشد ، چون برنج ، جنسش جنسِ مکیل و موزون است هرچند الآن یک دانۀ برنج کیل ندارد . پس باید طوری باشد که رفع غرر به کیل و وزن شود وگرنه اگر رفع غرر به غیر کیل و وزن هم می شود ، بیع در این صورت جایز است هرچند از جنس مکیل و موزون باشد و ربا نخواهد بود .

به همین جهت می فرماید : نظر ما این است که در مکیل و موزون ، کیل و وزن چه با مشاهده و چه با عدد ، به هر نحوی که باشد جایز است به خلاف ربا ، زیرا در ربا ، جنس مکیل و موزون به زیاده حرام است ولی در بیع ، آن مکیل و موزونی نیاز به کیل و وزن دارد که اگر کیل و وزن نکند ، غرر لازم بیاید .

لذا می فرماید : اگر در جایی متبایعین حدس قوی دارند که مثلاً دستشان مانند ترازو عمل کند ، بیع در این صورت بدون کیل و وزن جایز است و منافات ندارد که یک شیئی از جنس مکیل و موزون باشد و رِبا در او حرام باشد ولی در بیعش ، کیل و وزن در او دخیل نباشد .

إن قلت : جناب شیخ ! شما می فرمایید در درهم و دینار اگر یک ذره وزنش کمتر بود اشکال ندارد ، پس چرا در روایت نهی شده است ؟ در روایت راوی می گوید من جنسی را به یک دینار می خرم که آن دیناری که به بایع می دهم ، یک ذره وزنش کمتر است و حضرت می فرمایند بیع باطل است .

شیخ ; می فرماید : این که بیع باطل است ، از این باب نیست که این دینار ، کیل و وزن نشده ، بلکه بطلان به خاطر این است که کم بودنِ وزن دینار ، غِشّ در معامله محسوب می شود که حرام است و لذا مشتری باید برای بایع بیان کند که این ثمنی که به شما می دهم ، فلان مقدارش کم می باشد . به خلاف پول های غیر درهم و دینار که جنسش و وزنش دخالتی در معامله نداشته باشد .

یمکن أن یقال : شما به چه دلیل می گویید که أمثال گردو را به عدد هم می توان فروخت ؟

در جواب می گوییم : گردو اصلش مکیل و موزون است ، ولی مثلاً می خواهد ۳۰ کیلو گردو بکشد و ترازو کوچک است و لذا یک کیلو گردو را وزن می کند و همان یک کیلو را تعدادش را می شمارد و ضرب در ۳۰ می کند تا مقدار ۳۰ کیلو گردو به دست آید و امام ۷ هم در روایت دارد که به شخصی که می خواست گردو بفروشد فرمودند که یک مقدارش را کیل بکن و بعد بر اساس تعداد همان کیل ، بقیه اش را عددی بفروش .

 

       اما بیع مکیل و موزون به غیر کیلِ متعارف آیا صحیح است یا نه ؟

 

در جواب می گوییم : یک وقت هست که این کیل غیر متعارف ، در واقع مقدارش معلوم نیست که در این صورت رفع غرر نشده و معامله باطل خواهد بود . ولی اگر آن کیل غیر متعارف به گونه باشد که مقدارش معلوم باشد ، معامله در این صور اشکالی ندارد .

 

       اما در مکیل و موزون آیا کیل اصل می باشد یا وزن اصل می باشد یا این که هر دو اصل می باشند ؟

 

مثلاً اگر بایع بگوید ( بعتُ هذه الصُّبره بمَنٍّ ) یا مثلاً بایع به مشتری بگوید که یک قطعه زمین به طول ۲۰ متر و به عرض ۱۶ متر که ۳۲۰ متر باشد را به شما فروختم و بعد متر کرد و دید ۳۱۰ می باشد ، حالا آیا مشتری باید پول آن ۱۰ متر را بدهد یا نه ؟ یا مثلاً بایع بگوید یک آپارتمان ۸۰ متری را به فلان مبلغ به شما فروختم و بعد مشتری که متر کرد ببیند که ۸۲ متر است ، در اینجا آیا بایع حق دارد که به مشتری بگوید پول دو متر را به من بده یا نه ؟ یا این که مشتری دید ۷۹ متر است که در این صورت آیا حق دارد که به بایع بگوید پول یک متر را به من بده یا نه ؟

در جواب می گوییم در فرض مثال های مذکور ، در مقدار زیاده یا نقصان ، حقی برای بایع و مشتری نسبت به ثمن وجود ندارد ، زیرا این ها اوصاف آپارتمان هستند [ یعنی وصف ۸۰ متری یا وصف ۳۲۰ متری ] ؛ بله اگر بایع بفهمد که آپارتمانش ۸۲ متر بوده ، می تواند معامله را فسخ کند البته به شرطی که غبن داشته باشد ، همچنین اگر ۷۹ متر باشد ، مشتری می تواند معامله را فسخ کند زیرا مشتری غیر از خیار غبن ، خیار تخلّف وصف هم دارد .

حالا در ما نحن فیه وقتی بایع بگوید من این ۳۰ کیل گندم را فروختم و بعد از معامله ، مشتری دید که ۲۹ کیل است منتهی کیل بایع یک مقدار بزرگتر بوده و وزنش به اندازۀ همان ۳۰ کیل است ، در اینجا آیا وزن اصل می باشد یا کیل اصل می باشد ؟

اصل ، کیل می باشد زیرا قبلاً گفتیم که وزن ، قراردادی می باشد یعنی کیلو و گرم و تُن و مَن و … همه قراردادی است .

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *