متن اصول-جلسه 135-سه شنبه – 11آبان-95

بسم الله الرحمن الرحیم

وصلی الله علی محمد وآله الطاهرین واللعن الدائم علی أعدائهم أجمعین من الآن إلی قیام یوم الدین

اللهم کن لولیّک الحجّه بن الحسن صلواتک علیه وعلی آبائه فی هذه الساعه وفی کلّ ساعه ولیّا وحافظا وقائدا وناصرا ودلیلا وعینا حتی تسکنه أرضک طوعا وتمتّعه فیها طویلا.

اللهم العن أوّل ظالم ظلم حقّ محمّد وآل محمّد وآخر تابع له علی ذلک اللهم العن العصابه التی جاهدت الحسین وشایعت وبایعت وتابعت علی قتله اللهم العنهم جمیعا.

السلام علیک یا أبا عبد الله وعلی الارواح التی حلت بفنائک علیک منی سلام الله أبدا ما بقیت وبقی اللیل والنهار ولا جعله الله آخر العهد منّی لزیارتکم، السلام علی الحسین وعلی علیّ بن الحسین وعلی أولاد الحسین وعلی أصحاب الحسین.

اللهم خصّ أنت أوّل ظالم باللعن منی وابدء به أولا ثم العن الثانیَ والثالث والرابع اللهم العن یزید خامسا والعن عبید الله بن زیاد وبن مرجانه وعمر بن سعد وشمرا وآل أبی سفیان وآل زیاد وآل مروان إلی یوم القیامه.

سه شنبه ۱۱/۸/۹۵ (جلسه ۱۳۵)

امروز کلماتی از نهایۀ الحکمۀ و مرحوم امام در طلب و اراده را می خوانیم.

در نهایۀ الحکمۀ اول شروع می نماید که فاعل کیست در مقابل اشاعره. می گوید یک دید، دید عوامی است منتها عوام از علما یعنی دید فلسفی. در این دید، خداوند سبحان فاعل بعید است به خاطر این که این نظام علی و ترتبی که در عالم خلقت درست کرده است، فاعل دور می شود خداوند سبحان و فاعل قریب من هستم. در دید عرفانی و دید دقیق اصلا فاعل قریب، خداوند است و انسان اصلا کاره ای نیست، خیال است. منتها معنایش این نیست که فلسفه اشتباه فهمیده. ما هم که درس اسفار بعضی از شاگردان ایشان می رفتیم زیاد این جمله را تکرار می کرد که فلسفه در واقع حق را می گوید منتها حق را برای بچه ها می گوید. مثل کسی که ستاره ای را که از روی زمین می بیند، کوچک است. هر چه به  آن نزدیکتر می شود، ستاره بزرگتر دیده می شود. ولی این به این معنا نیست که ستاره بزرگتر شده یا دید اشتباه بوده.

و من طریق آخر قد تبین فی مباحث العله و المعلول- أن وجود المعلول بالنسبه إلى العله- وجود رابط غیر مستقل متقوم بوجود العله- فالوجودات الإمکانیه کائنه ما کانت- روابط بالنسبه إلى وجود الواجب بالذات- غیر مستقله منه محاطه له بمعنى ما لیس بخارج- فما فی الوجود إلا ذات واحده مستقله- به تتقوم هذه الروابط و تستقل- فالذوات و ما لها من الصفات و الأفعال أفعال له فهو تعالى فاعل قریب لکل فعل و لفاعله‏ (یعنی همانطور که به فاعل قریب است به فعل هم قریب است) و أما الاستقلال المتراءى من‏ کل‏ عله إمکانیه- بالنسبه إلى معلولها (این که می بینیم یک استقلال ظاهری دارد) فهو الاستقلال الواجبی- الذی لا استقلال دونه بالحقیقه-.

خوب شما که گفتید این فاعل بعید است! و لا منافاه بین کونه تعالى- فاعلا قریبا کما یفیده هذا البرهان- و بین کونه فاعلا بعیدا کما یفیده البرهان السابق- المبنی على ترتب العلل- و کون عله عله الشی‏ء عله لذلک الشی‏ء- فإن لزوم البعد مقتضى اعتبار النفسیه- لوجود ماهیات العلل و المعلولات على ما یفیده النظر البدوی- و القرب هو الذی یفیده النظر الدقیق-. [۱]

پس معلوم می شود این که ما می گفتیم خداوند سبحان فاعل بعید است، یعنی چه فاعل بعید است؟ یعنی قدرت را او آن به آن می دهد، وجود را او آن به آن می دهد، اینها وجودشان بالذات نیست. از ناحیه او گرفتند، اینها همه حرفهای بچگانه است چون او می شود فاعل بعید. فاعل قریب را تو نمی بینی. اصلا غیر از خدا کسی در عالم نیست. وحدت شخصی وجود، (نه وحدت مفهومی چون آن را همه قبول دارند) که منحصر به ملاصدرا است و آن هم به قول آقای صدر هیچ دلیلی ذکر نکرده و فقط می گوید با گریه و با تضرع من گرفته ام، معنایش این است.

ممکن است شما بگویی چطور می شود که هم خداوند سبحان فاعل باشد و هم انسان؟ این یک. دو: چطور می شود که شرور و قبائح از انسان سر می زند، اینها فاعلش خداوند سبحان است. نستجیر بالله، تعالی الله عن ذلک علوا کبیرا. فعل قبیح که از خداوند سبحان سر نمی زند. یا تکالیف چه می شود؟ این سه برهان را یکی یکی جواب می دهد:

اما این که قبائح سر می زند و چطور ممکن است قبائح، بگوییم فاعل قریبش خداوند سبحان است یا فعل از او سر می زند؟ این را اینطور جواب می دهد:

و أما قولهم إن کون أفعال الإنسان- الاختیاریه مخلوقه للواجب تعالى- و فیها أنواع الشرور و المعاصی و القبائح- ینافی طهاره ساحته تعالى عن کل نقص و شین-.

فیدفعه أن الشرور الموجوده فی العالم- على ما سیتضح- لیست إلا أمورا فیها خیر کثیر و شر قلیل (این را از اسفار آورده است. مثل کسی که سرطان گرفته موضعی از بدنش، می گویند باید پایت را قطع کنیم، این پا در آوردن در مقابل خیر کثیری که هست شر نیست) و دخول شرها القلیل فی الوجود بتبع خیرها الکثیر- فالشر مقصود بالقصد الثانی- و لم یتعلق القصد الأول إلا بالخیر-. (یعنی این بالتبع است، قصد خداوند سبحان به خیر تعلق گرفته منتها هر کاری که انسان می کند ، ممکن است منقصتی در او باشد،بعد از کسر و انکسار باید نگاه کرد.) این یک.

جواب دوم این است که اصلا شری در عالم نیست چون آنی که حقیقت دارد وجود است و وجود خیر محض است و شرور در واقع عدمیاتند و لازمه اش است.

اولا این دو جواب، برهانش کو؟ ادعاست. فقط می گویند خداوند سبحان قبیح انجام نمی دهد و افعال هم از خداوند سبحان است، پس قطعا اینها قبیح نیست، ما نمی فهمیم.

من دیگر نمی خواهم این مطالب را جواب دهم چون جوابش قبلا واضح شد، ولی این صد در صد مخالف مذهب شیعه است. این همه دعاهایی که اللهم اخرجنی من کل سوء اخرجت منه محمدا و آل محمد. یا در دعای سمات، من جار سوء و قرین سوء و ساعۀ سوء ، یعنی در واقع ما در نماز عید فطر می گوییم خدایا آن خیرهای کثیر را از تو نخواستیم! و خداوند هم به بهترین مخلوقات خلقت هم نداده! این که ابن ملجم ملعون، قد قتل امیر المومنین علیه السلام اشقی الاشقیاء، ابن ملجم وجود نافعی است، هزار درجه نفع دارد و دو درجه ضرر.

اما جواب حلی: جواب حلی این است که خیر و شر، امور اضافی است. یک کسی که مرض قند دارد، قرص قند بخورد، برایش خیر است. یک کسی که مرض قند ندارد همین قرص را که بخورد، شر است. ابن ملجم ملعون، برای مؤمنین و متدینین شر است، منتها این وجود شر را خداوند سبحان برای چه خلق کرده؟ برای حکمت بالغه ای که انسان ها را امتحان کند. مثل این می ماند که کسی در خانه اش موش است. می گویند اگر مار بیاوری، موش را می خورد. او دو مار در خانه قرار می دهدو همه جا را پر می کند که زیرزمین نروید، وارد نشوید، خطرناک است، مواظب باشید، نزدیک نشوید. بعد بگویند نه برو، این مار که نیش می زند، هزار درجه خیر است و یک دو درجه هم شر.

اما جواب دوم: لانه منبع کل شرف، نه خیر لانه منبع کل شر، با ادعا که نمی شود. وجود خیر محض است یعنی چه؟ خوب دلیلت چیست؟ در روایاتی که دارد سَیَأْتِی زَمَانٌ عَلَى أُمَّتِی لَا یَعْرِفُونَ الْعُلَمَاءَ إِلَّا بِثَوْبٍ حَسَنٍ وَ لَا یَعْرِفُونَ الْقُرْآنَ إِلَّا بِصَوْتٍ حَسَنٍ وَ لَا یَعْبُدُونَ‏ اللَّهَ‏ إِلَّا فِی شَهْرِ رَمَضَانَ فَإِذَا کَانَ کَذَلِکَ سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ سُلْطَاناً لَا عِلْمَ لَهُ وَ لَا حِلْمَ لَهُ وَ لَا رَحْمَ لَه‏. این وجودی که لا حلم له و لا رحم له، این وجود خیر است یا شر است؟

اما آن جمله ای که منافات ندارد که هم فعل نسبت داده شود به انسان و هم نسبت داده شود به خداوند سبحان، خوب این یک معنای معقول دارد، همانی که آقای خوئی و دیگران بیان کرده اند. فاعل من هستم ولی خداوند سبحان قدرت داده، وجود داده، لذا به او هم نسبت داده می شود و هر آن می تواند بگیرد.

مرحوم امام یک جمله ای دارد، علامه طباطبایی هم دارد منتها چون عبارات ایشان مغلق تر است، عبارات امام را می آوریم: مقصود از این که فعل به ما هم نسبت داده می شویم و به خداوند سبحان هم نسبت داده می شود، ولی اینها طولی است، این را یک معنایی می کند که حمل بر صحتش این است که ما نمی فهمیم: فمن عرف حقیقه کون الممکن ربطاً محضاً عرف أنّ فعله مع کونه فعله فعل اللَّه سبحانه. فالعالم بما أنّه ربط صرف و تعلّق محض ظهور قدره اللَّه و إرادته و علمه و فعله، و هذا عین المنزله بین المنزلتین و الأمر بین الأمرین. و لعلّه إلیه أشار فی قوله و هو الحقّ: «وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللَّهَ رَمى‏» حیث أثبت الرمی من حیث نفاه فقال: «رمیت و ما رمیت»، فإنّ الرمی کونه منه لم یکن بقوّته‏ و استقلاله بل بقوّه اللَّه و حوله، و قوله: «وَ ما تَشآؤُونَ إِلّا أَنْ یَشآءَ اللَّهُ» «۱» فأثبت المشیّه لِلّه من حیث کونها لهم، لا بأن یکون المؤثّر مشیّتین أو فعلین بالاشتراک بل بما أنّ مشیّه الممکن ظهور مشیّته تعالى و عین الربط و التعلّق بها. [۲] یعنی همین مشیت مخلوق، مشیت خداست نه این که مشیت خداوند سبحان با مشیت مخلوق، یکی شده، همین مال خداوند سبحان است نه این که دو مشیت باشد، من یک اراده ای کرده ام و خداوند یک اراده ای کرده، او فعلین بالاشتراک، مثل این که دو نفر با هم زور می زنند. بل بما أنّ مشیّه الممکن ظهور مشیّته تعالى. این مظهر است، مشیت الهی از آستین تو آمده بیرون. این غیر از جبر است؟ این عین جبر است چون تصریح دارد که لا بأن یکون المؤثّر مشیّتین أو فعلین بالاشتراک بل بما أنّ مشیّه الممکن ظهور مشیّته تعالى، اگر این نبود می گفتیم مقصود این است که قدرت می دهد و حیات می دهد و … . همین مشیت تو مشیت خداست نه این که مشیت تو ناشی از مشیت الهی شده یا مشیت تو متفق است با مشیت الهی که اشاعره می گویند. یک مشیت است، این که می گویند عالم همه مظهر خداست، به دریا بنگرم دریا تو بینم، دریایی نیست. هر آن بت عیار به شکلی به در آید.

اما فرق حرف مفوضه با امر بین الامرین در این است که مفوضه می گویند خداوند سبحان هیچ کاری از دستش بر نمی آید، فقط می تواند غصه بخورد. نهایۀ الحکمۀ تصریح دارد به این که و ذهب جمع من المتکلمین و هم المعتزله و من تبعهم- إلى أن الأفعال الاختیاریه مخلوقه للإنسان- لیس للواجب تعالى فیها شأن- بل الذی له أن یقدر الإنسان على الفعل- بأن یخلق له الأسباب التی یقدر بها على الفعل- کالقوى و الجوارح التی یتوصل بها إلى الفعل- باختیاره الذی یصحح له الفعل و الترک- فله أن یترک الفعل و لو أراده الواجب- و أن یأتی بالفعل و لو کرهه الواجب- و لا صنع للواجب فی فعله-. این فرقش با امر بین الامرین است. یعنی کار از دست خداوند خارج است. یک وقت افسار اسب در دست من است منتها نمی کشم، یک وقت افسار اسب اصلا از دست من در رفته. این که حضرت فرموده اینها مجوس هذه الامۀ هستند، یعنی معتزله می گوید خداوند سبحان نه این که نمی تواند دخالت کند، نمی تواند دخالت کند، زورش نمی رسد لذا گفته اند مسلک معتزله مبتنی بر این  است که ممکن در بقاء احتیاج به علت نداشته باشد نه تنها که احتیاج به علت نداشته باشد، بلکه اصلا نمی تواند کسی او را بردارد.

یک جمله ای دیگر هم نهایۀ الحکمۀ از قول ملاصدرا نقل می کند که اینهایی که مذهب امر بین الامرین دارند و آن چه که روایات است یعنی فعل انسان، فعل خودش است و کسی آن را مجبور نکرده، می فرماید اینها خیلی بدتر کفار و مشرکین هستند، یعنی اینها خیلی احمقانه تر از آنها حرف زده اند: على أن البرهان قائم على أن الإیجاد- و جعل الوجود خاصه للواجب تعالى لا شریک له فیه- و نعم ما قال؟ صدر المتألهین قدس سره فی مثل المقام- ۳۰۳ و لا شبهه فی أن مذهب من جعل أفراد الناس- کلهم خالقین لأفعالهم مستقلین فی إیجادها- أشنع من مذهب- من جعل الأصنام و الکواکب شفعاء عند الله‏.

پس تلخص مما ذکرنا، امر بین الامرین که مذهب حق است، یعنی این که ما جبری نیستیم یعنی باید خلاصه یک جایی فعل ما ریسمانش از خداوند سبحان قطع شود که دیگر در اختیار خودمان باشد و الا ما می شویم جبری، باید مستقل باشیم منتها مستقل معنایش این نیست که قدرت من دست او نیست. این طور نیست که خداوند سبحان نتواند کاری بکند. لا جبر و لا تفویض بل امر بین الامرین، یعنی خداوند سبحان لحظه به لحظه قدرت می دهد و حیات می دهد و هر لحظه ای که بخواهد می گیرد و جلوی هر فعلی را که بخواهد می تواند بگیرد، لکن به حکمت بالغه اش و به خاطر امتحان اینها را واگذار کرده چند صباحی تا ببینند چه کار می کنند.

یک کلمه ای می ماند: یک عبارتی مرحوم آخوند دارد که تکلیف اوامر و نواهی چه می شود. یکی از ادله اشعری ها همین است و آنی که باعث شده اصولیین به این وادی برود همین است که یکی ادله ی جبری ها همین است که اوامر و نواهی  و انزال کتب و بعث رسل اگر قرار باشد ، طلب عین اراده باشد و خداوند سبحان افعال ما را اراده کند و ما مجبور شویم همه ی اینها لغو می شود و معنا ندارد، این را آخوند ره جوابی داده که اینها هم اشاره کرده اند و به جواب آخوند اشکال کرده اند و البته خود آخوند هم درست جواب نتوانسته بده و مرحوم آقا ضیاء عراقی ره بهتر جواب داده. ما تا اینجا با آقای خوئی موافقیم یک کلمه فقط اینجا جدا می شویم ان شاء الله فردا.

 

[۱] نهایه الحکمه، ص  ۳۰۱

[۲] الطلب و الإراده، ص: ۳۶

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *