نسخ کافی و اختلافها – سیدمحمد باقر ملکیان

نسخ الکافی واختلافها

 

دانلود فایل ورد این نوشته

 

إنّ الکلینی ـ قدس سره ـ ألّف کتاب الکافی فی الری، کما تشهد بذلک سند الصدوق ـ قدس سره ـ إلیه فی المشیخه ففیها: وما کان فیه عن محمّد بن یعقوب الکلینیّ ـ رحمه الله علیه ـ فقد رویته عن محمّد بن محمّد بن عصام الکلینیّ وعلیّ بن أحمد بن موسى ومحمّد بن أحمد السنانیّ ـ رضی الله عنهم ـ عن محمّد بن یعقوب الکلینیّ.

وکذلک جمیع کتاب الکافی فقد رویته عنهم عنه عن رجاله[۱].

فهذه نسخه رازیه رواها الصدوق ـ قدس سره ـ عن الکلینی[۲].

کما أنّ الکلینی ـ قدس سره ـ روی الکافی ببغداد وأجازه لجماعه، منهم:

أ. أبو الحسین أحمد بن أحمد الکوفی الکاتب[۳]

ب. أبو الحسن العقرائی[۴]

ج. أبو القاسم جعفر بن محمّد بن قولویه[۵]

د. أبو غالب الزراری[۶]

ه‍. أبو محمّد هارون بن موسى التلعکبری[۷]

و. أبو عبد الله أحمد بن إبراهیم الصیمری المعروف بابن أبی رافع [۸]

ز. أبو المفضّل محمّد بن عبد الله بن مطلب الشیبانی[۹]

ح. أبی الحسین عبد الکریم بن عبد الله بن نصر البزاز[۱۰]

ط. أبو الحسین أحمد بن علیّ بن سعید الکوفی[۱۱]

ی. محمّد بن أحمد بن عبد الله بن قضاعه الصفوانی[۱۲]

یا. محمّد بن إبراهیم النعمانی[۱۳]

فهذه نسخه أو نسخ بغدادیه.

إلا أنّ بین النسخ اختلافاً من زیاده أو نقصان أو غیرهما کما یشهد به مواضع من النسخه الموجوده:

أ. فی نسخه الصفوانی زیاده: علیّ بن إبراهیم عن أبیه عن عبد الله بن عبد الرحمن الأصمّ، عن أبی عبد الله البزّاز، عن حریز قال: قلت لأبی عبد الله ـ علیه السلام ـ: جعلت فداک ما أقلّ بقاءکم، الحدیث[۱۴].

ب. وفی نسخه الصفوانی: ثمّ هکذا أبداً، إلخ[۱۵].

ج. وفی نسخه الصفوانی أحمد بن محمد عن علی بن الحکم عن سیف، عن أبی بکر، عن أبی عبد الله ـ علیه السلام ـ أنّ علیّاً ـ صلوات الله علیه ـ حین سار إلى الکوفه، إلخ[۱۶].

د. وفی نسخه الصفوانی: علیّ بن إبراهیم عن أبیه، عن حنان بن سدیر، عن فلیح بن أبی بکر الشیبانی قال: و الله إنّی لجالس عند علیّ بن الحسین ـ علیه السلام ـ، إلخ[۱۷].

ه‍. وفی نسخه الصفوانی قال: کنت أنا، ثمّ ذکر مثله[۱۸].

و. وفی نسخه الصفوانی: محمّد بن جعفر الکوفی عن محمّد بن عیسى بن عبید، عن محمّد بن الحسین الواسطی أنّه سمع أحمد بن أبی خالد مولى أبی جعفر یحکی أنّه أشهده على هذه الوصیه المنسوخه شهد أحمد بن أبی خالد مولى أبی جعفر أنّ أبا جعفر ـ علیه السلام ـ، إلخ[۱۹].

کما یشهد لاختلاف نسخ الکافی اختلاف ترتیب کتبه فیما ذکره الشیخ والنجاشی وغیرهما فی ترتیب کتبه.

فأمّا الشیخ ـ قدس سره ـ فأسقط من کتبه ـ علی ما فی النسخه المطبوعه ـ: کتاب العشره وکتاب العقیقه، کما أنّه قد جعل کتابی العقل وفضل العلم کتاباً واحداً، وکذا کتابی الطهاره والحیض، وکتابی الصید والذبائح، وکتابی الأطعمه والأشربه.

کما أنّه ـ قدس سره ـ زاد: کتاب الوقوف والصدقات قبل کتاب الصید[۲۰].

وأمّا النجاشی فقد أسقط من الکتب ـ علی ما فی النسخه المطبوعه ـ: کتاب القضاء والأحکام، وجعل کتابی النکاح والعقیقه کتاباً واحداً، وهکذا کتابی الصید والذبائح، وکتابی الطهاره والحیض. کما أنّه بدّل کتاب الطهاره بالوضوء[۲۱].

فعدد الکتب التی ذکرها واحد وثلاثون کتاباً.

وأمّا ترتیب کتبه ففی رجال النجاشی: کتاب العقل، کتاب فضل العلم، کتاب التوحید، کتاب الحجّه، کتاب الإیمان والکفر، کتاب الوضوء والحیض، کتاب الصلاه، کتاب الصیام، کتاب الزکاه والصدقه، کتاب النکاح والعقیقه، کتاب الشهادات، کتاب الحجّ، کتاب الطلاق، کتاب العتق، کتاب الحدود، کتاب الدیات، کتاب الأیمان والنذور والکفارات، کتاب المعیشه، کتاب الصید والذبائح، کتاب الجنائز، کتاب العشره، کتاب الدعاء، کتاب الجهاد، کتاب فضل القرآن، کتاب الأطعمه، کتاب الأشربه، کتاب الزی والتجمّل، کتاب الدواجن والرواجن، کتاب الوصایا، کتاب الفرائض، کتاب الروضه[۲۲].

وفی فهرست الشیخ ـ قدس سره ـ:کتاب العقل وفضل العلم، کتاب التوحید، کتاب الحجّه، کتاب الإیمان والکفر، کتاب الدعاء، کتاب فضائل القرآن‏، کتاب الطهاره والحیض‏، کتاب الصلاه، کتاب الزکاه، کتاب الصوم، کتاب الحجّ، کتاب النکاح، کتاب الطلاق، کتاب العتق والتدبیر والمکاتبه، کتاب الأیمان والنذور والکفّارات، کتاب المعیشه، کتاب الشهادات، کتاب القضایا والأحکام، کتاب الجنائز، کتاب الوقوف والصدقات‏، کتاب الصید والذبایح، کتاب الأطعمه والأشربه، کتاب الدواجن والرواجن، کتاب الزی والتجمّل، کتاب الجهاد، کتاب الوصایا، کتاب الفرائض، کتاب الحدود، کتاب الدیات، کتاب الروضه[۲۳].

ثمّ إنّ العلامه الحلی ـ قدس سره ـ قال فی إجازته للسیّد نجم الدین مهنا بن سنان المدنی: وکتاب الکلینی تصنیف محمّد بن یعقوب الکلینی المسمّى ب‍الکافی وهو خمسون کتاباً[۲۴].

ومثله فی إجازه الشهید الثانی ـ قدس سره ـ للشیخ حسین بن عبد الصمد والد الشیخ البهائی ـ قدس سره ـ [۲۵].

وکذا فی إجازه الآقا حسین الخوانساری لتلمیذه الأمیر ذی الفقار[۲۶].

فهناک اختلاف فی عدد کتب الکافی.

فنحن نسأل أنّ النسخه الموجوده بأیدینا من الکافی أیّ نسخه منه؟ نسخته الرازیه أو نسخته البغدادیه؟

وقد أدّعی العلامه المجلسی ـ قدس سره ـ بأنّ نسخ الکافی کانت بروایات مختلفه کالصفوانی ومحمّد بن إبراهیم النعمانی وهارون بن موسى التلعکبری، وکان بین تلک النسخ اختلاف فتصدّى بعض من تأخّر عنهم کالصدوق محمّد بن بابویه أو الشیخ المفید ـ رحمه الله علیهما ـ وأضرابهما، فجمعوا بین النسخ وأشاروا إلى اختلاف الواقع بینها[۲۷].

إلا أنّ هذه الدعوی لم تستند إلی شاهد أو دلیل، بل الشواهد تشهد بخلافه، لأنّا لم نجد تعبیر «فی نسخه الصفوانی» أو ما شابهه من التعابیر إلا فی الجزء الأوّل من الکافی، فمن البعید أنّ الاختلاف بین نسخ الکافی فی الجزء الأوّل منه فقط دون سائر أجزائه.

کما أنّ هناک روایات کثیره فی المصادر الحدیثیه رویت عن الکلینی ـ قدس سره ـ ولکنّا لم نجدها فی الکافی[۲۸]!

کما أنّ هناک روایات فی الکافی إلا أنّ الشیخ ـ قدس سره ـ لم یذکرها فی التهذیب[۲۹]، مع أنّ الشیخ ـ قدس سره ـ مدّع بأنّ کتابه هذا مستوف لأحادیث أصحابنا[۳۰]، فما الوجه فی عدم ذکره هذه الأحادیث؟ مع أنّک إذا تتصفّح کتاب التهذیب تجد بوضوح أنّ کتاب الکافی هو من أهمّ مصادر الشیخ فی کتاب التهذیب، بحیث لا یفوته فی أیّ باب من التهذیب النظر إلی الکافی والأخذ منه.

فمن المحتمل أن یکون بعض الأحادیث المذکوره غیر دالّه علی مرام الشیخ ـ قدس سره ـ فلأجل ذلک لم یذکرها.

کما من المحتمل أنّ عدم إیراد بعض الأحادیث المذکوره لأجل اختلافهما فی التبویب، فمثلاً أنّ الکلینی ـ قدس سره ـ أورد «باب الفی‏ء والأنفال وتفسیر الخمس وحدوده وما یجب فیه» فی أبواب التاریخ من کتب الحجّه فی قسم الأصول من کتابه[۳۱].

کما أنّ الشیخ ـ قدس سره ـ قد روی بعض روایات الکافی بسند آخر، فمن المحتمل أنّ عدم إیراد بعض الأحادیث المذکوره لأجل ذلک[۳۲].

إلا أنّه لا یتطرّق فی قسم أوفر منها هذه الاحتمالات، فمن المحتمل جدّاً کون ذلک فی هذا القسم لاختلاف النسخه الموجوده مع النسخه التی کانت بید الشیخ ـ قدس سره ـ وهی نسخه بغدادیه مشهوره[۳۳].

ویمکن تأیید ذلک بوجوه آخر:

الأوّل: إنّ الکلینی ـ قدس سره ـ قد روی بعض الأخبار بسندین إلا أنّ الشیخ ـ قدس سره ـ ینقل الخبر عن الکافی بسند واحد فقطّ[۳۴].

الثانی: إنّ النعمانی ـ وهو تلمیذ الکلینی ـ قد ذکر فی الباب الرابع من کتابه الغیبه[۳۵] ـ أی باب ما روی فی أنّ الأئمه اثنا عشر إماماً و أنّهم من الله و باختیاره ـ أربعین حدیثاً ولکن لم یذکر من روایات شیخه الکلینی من باب ما جاء فی الاثنی عشر والنصّ علیهم إلا أربعه أحادیث[۳۶].

الثالث: جاء فی کتاب المعیشه من الکافی باب أسماه الکلینی: باب ما یقال عند الزرع والغرس. وفیه تسعه أحادیث، فستّه منها ترتبط بهذا الموضوع إلا أنّ الثلاثه الأخیره هکذا:

محمّد بن یحیى عن أحمد بن محمّد، عن أحمد بن محمّد بن أبی نصر قال: سألت أبا الحسن ـ علیه السلام ـ عن قطع السّدر؟ فقال: سألنی رجل من أصحابک عنه فکتبت إلیه: قد قطع أبو الحسن ـ علیه السلام ـ سدراً و غرس مکانه عنباً.

محمّد بن یحیى عن محمّد بن أحمد، عن أحمد بن الحسن، عن عمرو بن سعید، عن مصدّق بن صدقه، عن عمّار بن موسى، عن أبی عبد الله ـ علیه السلام ـ أنّه قال: مکروه قطع النّخل. و سئل عن قطع الشّجره؟ قال: لا بأس. قلت: فالسّدر؟ قال: لا بأس به، إنّما یکره قطع السّدر بالبادیه لأنّه بها قلیل و أمّا هاهنا فلا یکره.

عن ابن أبی عمیر، عن الحسین بن بشیر، عن ابن مضارب، عن أبی عبد الله ـ علیه السلام ـ قال: لا تقطعوا الثّمار فیبعث الله علیکم العذاب صبّاً[۳۷].

فعنوان باب الکافی لا یتناسب مع مضمون الحدیث فهل وقع التحرف فی نسخه الکافی؟ الظاهر نعم، سیّما مع ملاحظه أنّ الشیخ لم ینقل أحادیث هذا الباب فی التهذیب.

ویشهد لذلک أنّ سند الحدیث الأخیر هکذا: عن ابن أبی عمیر، ولم یرد اسم ابن أبی عمیر فی الأسناد السابقه القریبه حتّی نقول بالتعلیق. نعم، ورد فی الحدیث الأوّل من الباب: علیّ بن إبراهیم عن أبیه عن ابن أبی عمیر، إلا أنّ التعلیق مع هذا الفصل الکثیر بعید، کما لا یخفی.

الرابع: عقد الکلینی باباً وأسماه باب ما جاء فی الاثنی عشر والنصّ علیهم‰ ولکن فیه سته أحادیث أنهت عدد الأئمه إلی ثلاثه عشر، وإلیک نص هذه الأحادیث:

أ. محمّد بن یحیى عن عبد الله بن محمّد الخشّاب، عن ابن سماعه، عن علیّ بن الحسن بن رباط، عن ابن أذینه، عن زراره قال: سمعت أبا جعفر ـ علیه السلام ـ یقول: الاثنا عشر الإمام من آل محمّد ـ علیهم السلام ـ کلّهم محدّث من ولد رسول الله و من ولد علیّ و رسول الله و علیّ ـ علیه السلام ـ [۳۸].

ب. محمّد بن یحیى عن محمّد بن الحسین، عن مسعده بن زیاد، عن أبی عبد الله ـ علیه السلام ـ ؛ و محمّد بن الحسین، عن إبراهیم، عن أبی یحیى المدائنیّ، عن أبی هارون العبدیّ، عن أبی سعید الخدریّ قال: قال أمیر المؤمنین ـ علیه السلام ـ: إنّ لهذه الأمّه اثنی عشر إماماً هدًى من ذرّیّه نبیّها و هم منّی‏[۳۹].

ج. محمّد بن یحیى عن محمّد بن الحسین، عن ابن محبوب، عن أبی الجارود، عن أبی جعفر ـ علیه السلام ـ ، عن جابر بن عبد الله الأنصاریّ قال: دخلت على فاطمه ـ علیها السلام ـ و بین یدیها لوح فیه أسماء الأوصیاء من ولدها فعددت اثنی عشر، الحدیث[۴۰].

د. أبو علیّ الأشعریّ عن الحسن بن عبید الله، عن الحسن بن موسى الخشّاب، عن علیّ بن سماعه، عن علیّ بن الحسن بن رباط، عن ابن أذینه، عن زراره قال: سمعت أبا جعفر ـ علیه السلام ـ یقول: الاثنا عشر الإمام من آل محمّد کلّهم محدّث من ولد رسول الله و ولد علیّ بن أبی طالب ـ علیه السلام ـ [۴۱].

ه‍. محمّد بن یحیى عن محمّد بن أحمد، عن محمّد بن الحسین، عن أبی سعید العصفوریّ، عن عمرو بن ثابت، عن أبی الجارود، عن أبی جعفر ـ علیه السلام ـ قال: قال رسول الله ـ صلی الله علیه وآله ـ: إنّی و اثنی عشر من ولدی و أنت یا علیّ زرّ الأرض یعنی أوتادها و جبالها بنا أوتد الله الأرض أن تسیخ بأهلها فإذا ذهب الاثنا عشر من ولدی ساخت الأرض بأهلها و لم ینظروا[۴۲].

و. وبهذا الإسناد عن أبی سعید رفعه عن أبی جعفر ـ علیه السلام ـ قال: قال رسول الله ـ صلی الله علیه وآله ـ: من ولدی اثنا عشر نقیباً نجباء محدّثون مفهّمون آخرهم القائم بالحقّ یملأها عدلاً کما ملئت جوراً[۴۳].

فعنوان باب الکافی لا یتناسب مع مضمون هذه الأحادیث، والظاهر وقوع التحریف فی نسخه الکافی الموجوده. ویشهد بذلک ورود هذه الأحادیث صحیحه فی مصادر أخری[۴۴].

ثمّ نقول: إنّ النسخه الموجوده تختلف أیضاً مع النسخه التی کانت بید الصدوق وهی نسخه رازیه.

ویشهد لذلک أنّ الصدوق€ روی فی التّوحید عن علیّ بن أحمد بن محمّد بن عمران الدّقّاق قال: حدّثنا محمّد بن یعقوب قال: حدّثنا علیّ بن محمّد رفعه عن شعیب العقرقوفیّ عن أبی بصیر قال: کنت بین یدی أبی عبد الله ـ علیه السلام ـ جالساً و قد سأله سائل فقال: جعلت فداک یا ابن رسول الله من أین‏ لحق‏ الشّقاء أهل‏ المعصیه حتّى حکم لهم فی علمه بالعذاب على عملهم؟ فقال أبو عبد الله ـ علیه السلام ـ: أیّها السّائل علم الله ألا یقوم أحد من خلقه بحقّه فلمّا علم بذلک وهب لأهل محبّته القوّه على معرفته و وضع عنهم ثقل العمل بحقیقه ما هم أهله و وهب لأهل المعصیه القوّه على معصیتهم لسبق علمه فیهم و لم یمنعهم إطاقه القبول منه لأنّ علمه أولى بحقیقه التّصدیق فوافقوا ما سبق لهم فی علمه و إن قدروا أن یأتوا خلالا حالاً تنجیهم عن معصیته و هو معنى شاء ما شاء و هو سرّ[۴۵].

ولکن ورد الحدیث فی الکافی هکذا: علیّ بن محمّد رفعه عن شعیب العقرقوفیّ عن أبی بصیر قال: کنت بین یدی أبی عبد الله ـ علیه السلام ـ جالساً و قد سأله سائل فقال: جعلت فداک یا ابن رسول الله من أین‏ لحق‏ الشّقاء أهل‏ المعصیه حتّى حکم الله لهم فی علمه بالعذاب على عملهم؟ فقال أبو عبد الله ـ علیه السلام ـ: أیّها السّائل حکم الله لا یقوم له أحد من خلقه بحقّه فلمّا حکم بذلک وهب لأهل محبّته القوّه على معرفته و وضع عنهم ثقل العمل بحقیقه ما هم أهله و وهب لأهل المعصیه القوّه على معصیتهم لسبق علمه فیهم و منعهم إطاقه القبول منه فوافقوا ما سبق لهم فی علمه و لم یقدروا أن یأتوا حالًا تنجیهم من عذابه لأنّ علمه أولى بحقیقه التّصدیق و هو معنى شاء ما شاء و هو سرّه[۴۶].

قال العلامه المجلسی فی ذیل خبر التوحید: هذا الخبر مأخوذ من الکافی و فیه تغییرات عجیبه تورث سوء الظنّ بالصدوق، و إنّه إنّما فعل ذلک لیوافق مذهب أهل العدل[۴۷].

وقرّره علی ذلک المحدث النوری[۴۸].

ولکن الأمر محمول علی ما قلناه من اختلاف النسخ[۴۹].

[۱]. من لا یحضره الفقیه: ‏۴/۵۳۴.

[۲]. ومنه یظهر الحال فی ما زعمه بعض المعاصرین بأنّ الکلینی لم یرو کتابه إلا فی بغداد. لاحظ محاروه مع البهبودی فی مجله کیهان فرهنگی، سنه ۱۳۶۵ ش، الرقم: ۷، ص۵۷. کما أنّک تجد فی هذه المحاوره توهّمات أخری؛ فافهم ولا تغترّ.

[۳]. رجال النجاشی، الرقم: ۱۰۲۶.

[۴]. رجال النجاشی، الرقم: ۱۰۲۶.

[۵]. رجال النجاشی، الرقم: ۱۰۲۶؛ تهذیب الأحکام (المشیخه) ۵؛ الإستبصار (المشیخه): ۳۰۵؛ الفهرست، الرقم: ۶۰۳.

[۶]. رساله أبی غالب الزراری: ۱۷۷‌؛ تهذیب الأحکام (المشیخه) ۵؛ الإستبصار (المشیخه): ۳۰۵؛ الفهرست، الرقم: ۶۰۳

[۷]. تهذیب الأحکام (المشیخه) ۵؛ الإستبصار (المشیخه): ۳۰۵؛ الفهرست، الرقم: ۶۰۳

[۸]. تهذیب الأحکام (المشیخه) ۵؛ الإستبصار (المشیخه): ۳۰۵؛ الفهرست، الرقم: ۶۰۳

[۹]. تهذیب الأحکام (المشیخه) ۵؛ الإستبصار (المشیخه): ۳۰۵؛ الفهرست، الرقم: ۶۰۳

[۱۰]. تهذیب الأحکام (المشیخه) ۵؛ الإستبصار (المشیخه): ۳۰۵؛ الفهرست، الرقم: ۶۰۳.

[۱۱]. الفهرست، الرقم: ۶۰۳.

[۱۲]. الکافی: ‏۱/۲۸۳، ذیل ح۴؛ ‏۱/۲۸۶، ذیل ح۵؛ ۱/۲۹۸، ح۴؛ ۱/۳۰۴، ح۴؛ ۱/۳۱۱، ذیل ح۱؛ ۱/۳۲۵، ح۳.

[۱۳]. وهو قد روی روایات کثیره من الکافی فی کتابه الغیبه.

[۱۴]. الکافی: ‏۱/۲۸۳، ذیل ح۴.

[۱۵]. الکافی: ‏۱/۲۸۶، ذیل ح۵.

[۱۶]. الکافی: ۱/۲۹۸، ح۴.

[۱۷]. الکافی: ۱/۳۰۴، ح۴.

[۱۸]. الکافی: ۱/۳۱۱، ذیل ح۱.

[۱۹]. الکافی: ۱/۳۲۵، ح۳.

[۲۰]. الفهرست، الرقم: ۶۰۳.

[۲۱]. رجال النجاشی، الرقم: ۱۰۲۶.

[۲۲]. رجال النجاشی، الرقم: ۱۰۲۶.

[۲۳]. الفهرست، الرقم: ۶۰۳.

[۲۴]. بحار الأنوار: ‏۱۰۴/۱۴۶.

[۲۵]. بحار الأنوار: ‏۱۰۵/۱۵۹.

[۲۶]. بحار الأنوار: ‏۱۰۷/۹۰.

[۲۷]. مرآه العقول: ‏۳/۱۹۸ـ۱۹۹.

[۲۸]. وعلی سبیل المثال لاحظ الغیبه للنعمانی: ۲۲۳؛ ۲۵۰؛ کامل الزیارات: ۳۸، ح۲؛ ۱۵۴، ح۶؛ من لا یحضره الفقیه: ۴/۲۳۳، ح۵۵۵۴؛ کمال الدین: ۲/۵۲۲، ح۵۲؛ کفایه الأثر: ۶۱؛ ۲۶۶؛ ۲۹۳؛ ۳۰۱؛ تهذیب الأحکام: ۲/۵۸، ح۴۳؛ ۵/۳۹۴، ح۲۱؛ ۶/۳، ح۲؛ ۶/۴۵ـ۴۶، ح۱۳؛ ۶/۳۹۹، ح۴۳؛ ۷/۲۲۸، ح۱۶؛ ۸/۱۶۰، ح۱۵۴؛ ۹/۲۱۰، ح۱۰؛ الاستبصار: ۱/۱۴، ح۱؛ ۳/۳۵۱، ح۲؛ ۴/۱۳۳، ح۲

[۲۹]. وهذا یظهر لنا من تتبّع کتاب الوسائل، حیث إنّ الحر أورد الخبر من الکافی ثمّ عقّبه بسند الشیخ إن کان الشیخ نقل خبر الکافی.

[۳۰]. قال الشیخ فی مشیخه التهذیب: کنّا شرطنا فی أوّل هذا الکتاب أن نقتصر على إیراد شرح ما تضمّنته الرساله المقنعه وأن نذکر مسأله مسأله ونورد فیها الاحتجاج من الظواهر والأدلّه المفضیه إلى العلم ونذکر مع ذلک طرفاً من الأخبار التی رواها مخالفونا، ثمّ نذکر بعد ذلک ما یتعلّق باحادیث أصحابنا ـ رحمهم الله ـ، ونورد المختلف فی کلّ مسأله منها والمتّفق علیها. ووفینا بهذا الشرط فی أکثر ما یحتوى علیه کتاب الطهاره، ثمّ إنّا رأینا أنّه یخرج بهذا البسط عن الغرض ویکون مع هذا الکتاب مبتوراً غیر مستوفى فعدلنا عن هذه الطریقه إلى إیراد أحادیث أصحابنا ـ رحمهم الله ـ المختلف فیه والمتّفق، ثمّ رأینا بعد ذلک أنّ استیفاء ما یتعلّق بهذا المنهاج أولى من الإطناب فی غیره فرجعنا وأوردنا من الزیادات ما کنا أخللنا به. تهذیب الأحکام (المشیخه) ۴.

[۳۱]. ولاحظ أیضاً وسائل الشیعه: ۵/۲۳۵، ح۶۴۲۷؛ ۵/۲۳۶، ح۶۴۲۸ـ۶۴۲۹؛ ۵/۵۰۸، ح۷۱۷۸؛ ۶/۷۰، ح۷۳۷۳؛ ۶/۸۰، ح۷۴۰۱؛ و…

[۳۲]. لاحظ وسائل الشیعه: ۱۳/۱۱۰، ح۱۷۳۵۹؛ ۱۳/۱۲۶، ح۱۷۳۹۸؛ ۱۳/۱۲۹، ح۱۷۴۰۳؛ ۱۳/۱۳۲، ح۱۷۴۰۸؛ ۱۳/۱۳۳، ح۱۷۴۱۱؛ ۱۳/۱۳۷، ح۱۷۴۱۸؛ ۱۳/۱۴۰، ح۱۷۴۲۹؛ ۱۳/۱۴۹، ح۱۷۴۴۹؛ ۱۳/۳۵۷، ح۱۷۹۴۲؛ ۱۳/۳۶۳، ح۱۷۹۵۷؛ و….

[۳۳]. لاحظ وسائل الشیعه: ۱۳/۱۰۸، ح۱۷۳۵۳؛ ۱۳/۱۱۶، ح۱۷۳۷۶؛ ۱۳/۱۳۶، ح۱۷۴۱۶؛ ۱۳/۱۴۱، ح۱۷۴۳۰ـ۱۷۴۳۱؛ ۱۳/۱۴۶، ح۱۷۴۳۸؛ ۱۳/۳۶۱، ح۱۷۹۵۱؛ و…

[۳۴]. لاحظ الکافی: ۳/۳۵۰، ح۳ وقارنه مع تهذیب الأحکام: ۲/۱۹۲، ح۶۰ والاستبصار: ۱/۳۷۵، ح۱؛ الکافی: ۴/۴۲۰، ح۲ وقارنه مع تهذیب الأحکام: ۵/۱۱۶، ح۵۱.

[۳۵]. لاحظ الغیبه: ۵۷ وما بعدها.

[۳۶]. لاحظ الغیبه: ۶۰، ح۳؛ ۹۴ـ۹۵، ح۲۵ـ۲۷.

[۳۷]. لاحظ الکافی: ‏۵/۲۶۳ـ۲۶۴، ح۷ـ۹.

[۳۸]. الکافی: ‏۱/۵۳۱، ح۷.

[۳۹]. الکافی: ‏۱/۵۳۱ـ۵۳۲، ح۸.

[۴۰]. الکافی: ‏۱/۵۳۲، ح۹.

[۴۱]. الکافی: ‏۱/۵۳۳، ح۱۴.

[۴۲]. الکافی: ‏۱/۵۳۴، ح۱۷.

[۴۳]. الکافی: ‏۱/۵۳۴، ح۱۸.

[۴۴]. وللتفصیل لاحظ الأخبار الدخیله: ۱/۱، وما بعدها.

[۴۵]. التوحید: ۳۵۴، ح۱.

[۴۶]. الکافی: ۱/۱۵۳، ح۲.

[۴۷]. بحار الأنوار: ۵/۱۵۶.

[۴۸]. مستدرک الوسائل: ۱۱/۱۷۰.

[۴۹]. ومنه یظهر وجه النظر فی ما کلام السیّد الخویی حیث قال: جلاله مقام الصدوق تمنع إساءه الظنّ به، و لم یوجد أیّ شاهد من أنّ ما ذکره من الخبر مأخوذ من الکافی، و إنّما رواه الصدوق عن الدقاق علیّ بن أحمد بن موسى، عن الکلینی، فلعلّ السقط منه غفله أو لأمر آخر، فمن أین ظهر أنّ الصدوق هو الذی اختصر الحدیث، و أسقط منه ما أدّى نظره إلى إسقاطه. معجم رجال الحدیث: ۱۷/۳۴۸، الرقم: ۱۱۳۱۹.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *