اصول جلسه ۲۷۷ مقدمة الواجب یکشنبه ۳ دی ۹۶

المقصد الأول الأوامر، فصل في مقدمة الواجب‏، الأمر الثالث في تقسيمات الواجب‏، الواجب النفسيّ و الواجب الغيري‏ التردّد بين النفسيّة و الغيريّة

کلیپ صوتی

فایل صوتی جلسه

متن

دانلود متن جلسه

دانلود

یکشنبه 3-10-96 (جلسه 277)

صورت سوم:

مکلف هم علم دارد به وجوب وضو و هم علم دارد به وجوب نماز، اما نمی داند که آیا وضو واجب غیری است برای صلاة (شک در تقید صلاة به وضو) یا واجب نفسی است؟ هر چند که از حیث اطلاق و اشتراط، نسبت به باقی جهاتِ این دو واجب، علم به تماثل دارد مثلا اگر وجوب صلاة مشروط به وقت زوال است، وجوب وضو نیز مشروط به وقت زوال است و اگر مطلق است، وجوب وضو نیز مطلق است.

کلام مرحوم آقای نائینی:

در این فرض چون علم داریم به وجوب علی وضو علی ای حال، بنابراین شک متمحض در تقیید صلاة به وضو می شود و لذا برائت در آن بدون معارض جاری است.

اشکال مرحوم آقای خوئی:

برائت از تقید صلاة معارض است با وجوب نفسی وضو لذا اگر شخصی نمی خواست نماز بخواند، برائت از وجوب نفسی وضو برای او اثر دارد و می گوید که دو وجوب نفسی را ترک نکرده ام و عقاب زائد ندارم.[1] بنابراین دو اصل، باهم تعارض کرده و تساقط می کنند و باید رجوع به احتیاط کرد و ابتدا وضو گرفت و با آن وضو، نماز را خواند.

صورت چهارم:

صورت چهارم مانند صورت سوم است الا این که علم به تماثل از حیث اطلاق و اشتراط نسبت به باقی جهات نداریم مثلا ممکن است که وجوب وضو مطلق باشد و قبل از زوال و بعد از زوال را شامل شود ولی وجوب صلاة مقید به زوال باشد و نیز ممکن است مقید به زمان زوال باشد یعنی شک در زمان وجوب وضو داریم از این جهت که نمی دانیم آیا وضو واجب نفسی است یا واجب غیری؟

در این صورت، مرحوم آقای نائینی سه فرض را مطرح می نماید:

1- شک در تقید صلاة باشد به وضو که در این صورت، برائت از تقید صلاة به وضو جاری است و نتیجه ای آن صحت صلاة است بدون وضو (مطابق با نفسیت وجوب وضو می باشد)

2- شک در وجوب وضو قبل از زوال (شرط) که در این صورت نیز برائت از وجوب وضو قبل از زوال جاری است. (مطابق باغیریت وجوب وضو می باشد)

3- شک داریم که آیا اگر کسی قبل از زوال وضو گرفت، بعد از زوال نیز باید برای صلاة وضو بگیرد و وجوب وضو مطلق است یا خیر و وضوی قبل از زوال کافی است و وجوب وضو نسبت به بعد از وقت مقید است به کسی که قبلش وضو نگرفته باشد؟ یعنی اگر چه که به خاطر تلازم بین وجوب ذی المقدمه و مقدمه در اطلاق و اشتراط، نمی شود که وجوب ذی المقدمه مقید باشد ولی وجوب مقدمه مطلق باشد(لذا مرحوم نائینی فرمود که در مواردی که وجوب مقدمه قبل از وجوب ذی المقدمه می آید، در واقع واجب، واجب نفسی تهیؤی است نه واجب غیری) ولی ممکن است تقید صلاة به وضو مختص کسی باشد که قبلا وضو نگرفته نشده باشد و از اول خطاب «اذا قمتم الی الصلوة فاغسلوا وجوهکم … » چنین فردی را شامل نشود. در این فرض نیز مرحوم نائینی می فرماید که برائت از وجوب وضو نسبت به بعد از وقت جاری می شود زیرا شخصی که قبل از زوال وضو گفته، شک دارد که آیا دوباره باید وضو بگیرد یا نه؟

بنابراین وقتی که در این سه جهت برائت جاری شد، مکلف مخیر است که یا وضو بگیرد قبل از وقت و یا بعد از وقت، قبل از نماز و یا بعد از نماز.

اشکال آقای خوئی:

در صورت اول و صورت دوم، حرف آقای نائینی اشکال دارد زیرا برائت از تقید صلاة به وضو، معارض است با برائت از وجوب نفسی وضو و در نتیجه این دو اصل تعارض کرده و تساقط می کنند و مقتضای قاعده، احتیاط است.

دفاع آقای صدر از محقق نائینی:

مرحوم آقای نائینی کبرائی را قائل است که ما نحن فیه صغرای آن کبری است. زمانی نمی شود به اصل در اطراف علم اجمالی تمسک کرد که به هر کدام از اطراف علم اجمالی بشود تمسکا بالاصل، مرتکب شد ولی اگر امکان ارتکاب و مخالفت با اطراف علم اجمالی در عرض هم وجود نداشته باشد، اصل در طرفی که می خواهیم مرتکب شویم، جاری است زیرا ترخیص در مخالفت عملیه قطعیه نمی شود. مثلا در اطراف شبهه غیر محصورة اصل برائت جاری است زیرا همه ی اطراف را نمی شود در عرض هم مرتکب شد.

در ما نحن فیه نیز همینطور است که نمی شود به دو اصل در عرض هم تمسک کرد زیرا یا این شخص تارک صلاة است و یا فاعل صلاة است. اگر تارک صلاة است تمسک به اصل برائت از تقیید صلاة به وضو جا ندارد زیرا او برایش فرقی نمی کند که صلاة مقید باشد یا نباشد و نسبت به او اثر ندارد و اگر فاعل صلاة است، چنانچه می خواهد تمسک به برائت کند از وجوب وضو تا اصلا وضو انجام ندهد، مخالفت قطعیه عملیه کرده است و جائز نیست و اگر می خواهد تمسک به برائت کند تا نفی کند احتمال عقاب و تکلیف زائد را، فرض این است که عقاب زائدی در کار نیست و تنها یک عقاب در مانحن فیه وجود دارد زیرا وجوب وضو یا وجوب غیری است که بر ترک صلاة معاقب می شود و یا وجوب نفسی است که بر ترک وضو معاقب می شود و عقاب دیگری احتمال ندارد تا با تمسک به برائت آن احتمال را دفع کنیم. پس این دو اصل قابل تمسک در عرض هم نیست و بنا بر مسلک میرزای نائینی می توان به برائت از تقید صلاة به وضو در صورتی که فاعل صلاة است و به برائت از وجوب نفسی وضو در صورتی که تارک صلاة تمسک کرد.[2]

البته این کلام در صورتی است که وحدت واقعه باشد یعنی تنها یک نماز و وضو ممکن باشد اما اگر این امکان وجود داشته باشد که بتوان دوباره نماز خواند و دوباره وضو گرفت، برائت در هر طرف معارض با برائت از طرف آخر می شود زیرا عبد امکان تمسک به هر کدام از اصلها را تدریجا دارد و ترخیص در مخالفت قطعیه در صورتی که تدریجا ارتکاب به اطراف واقع شود نیز قبیح است.

اشکال بر کلام آقای صدر:

این کلام ایشان درست نیست زیرا در صورتی که شخص، فاعل صلاة است، همانطور که می شود تمسک کرد به برائت از وجوب تقید صلاة به وضو می شود تمسک کرد به برائت از وجوب نفسی صلاة زیرا کسی که صلاة را بدون وضو خوانده حال شک دارد که آیا وضو هنوز به گردن او باقی است یا نه زیرا ممکن است وجوب وضو غیری بوده و دیگر وجوبی بر گردن او باقی نمانده باشد.[3] پس همانطور که در صورت علم به نجاست احد الانائین و برائت جاری کردن از اناء شرقی، برائت از اناء غربی نیز جاری می شود و لذا تعارض و تساقط می کنند و باید احتیاط کرد و برائت از اناء شرقی مانع اجرای برائت از اناء غربی نمی شود به این بهانه که برائت از اناء غربی مستلزم مخالفت قطعیه عملیه است، کذلک در مقام برائت از تقید صلاة به وضو، مانع از جریان برائت از وجوب نفسی وضو نمی شود به این بهانه که در صورت جریان برائت از وجوب نفسی وضو، علم به مخالفت قطعیه پیدا می کنیم.

بنابراین همانطور که مرحوم آقای خوئی فرموده برائت از تقید صلاة به وضو با برائت از وجوب نفسی وضو تعارض می کند و تساقط می کند و نوبت به احتیاط می رسد.

[1] البته همانطور که در اشکال استاد به آقای صدر در  صورت بعدی خواهد آمد، برائت از وجوب نفسی وضو حتی در صورتی که شخصی بدون وضو بخواهد نماز بخواند نیز اثر دارد و می گوید بعد از خواندن نماز بدون وضو، احتیاج نیست که وضو بگیرد.

[2] اما بنابر مسلک مرحوم آقای خوئی که ترخیص قطعی در مخالفت واقع را نیز جائز نمی دانند، این اشکال وارد نیست.

[3] و یا به تعبیر دیگر، آنچه معلوم است تفصیلا تنجز وجوب ذات وضو است و حیثیت نفسیت و غیریت آن مشکوک است و هر کدام از این دو خصوصیت اثر خاص خود را دارند. اثر وجوب غیری، تقید صلاة به وضو است و اثر وجوب نفسی، وجوب وضو بعد از صلاة می باشد. اما در اقل و اکثر، تنجز آنچه معلوم است تفصیلا، منطبق بر اقل می شود و لذا علم به تنجز اقل پیدا می کنیم تفصیلا.

برچسب ها

اطلاعیه و مکان دروس

قابل توجه طلاب محترم

با اتمام رسالة فی التقیه از روز دوشنبه 8 اسفند ماه 1401 بعض مسائل مستحدثه تدریس خواهد شد

 

 

اطلاعیه و مکان دروس

مکان و زمان دروس استاد

اصول: ساعت 8 الی 9

فقه: ساعت 9 الی 10

مسجد سلماسی واقع در محله یخچال قاضی و خیابان سلماسی

قبلی
بعدی