اصول جلسه ۱۳۳۰ جمع‌بندی بحث متوافقین و بررسی محاذیر سه‌گانه سه‌شنبه ۷ مهر ۱۴۰۵

📅 سه‌شنبه ۷ مهر ۱۴۰۵ — اصول (جلسهٔ ۱۳۳۰)

🔹 ۰۲:۵۴ جمع‌بندی بحث متوافقین و بررسی محاذیر سه‌گانه شهید صدر در جریان اصل مسببی

کلام در این بود که اگر اماره با اصل متوافقین بودند یا اگر دو تا اصل، یکیش طولی بود، یکیش اصل سببی و مسببی متوافقین بودند، آیا هر دو جاری می‌شوند یا جاری نمی‌شوند؟ آقای صدر [شهید صدر] اشکال کرد فرمود که هر دو جاری می‌شود. چرا هر دو جاری می‌شود؟ به‌خاطر اینکه با وجود استصحاب طهارت، قاعده طهارت قطعاً جاری می‌شود؛ چرا؟ چون سه تا محذور ذکر فرمود.

محذور اول این است که اگر قاعده طهارت جاری نشود، لغو می‌شود یا حمل بر فرد نادر می‌شود. محذور دوم این است که اگر برائت در فرض موافقت جاری نشود، امتنان نیست. محذور سوم هم این است که خود صحیحه اولای زراره که دلیل بر استصحاب است، خود این آمده اصل محکوم را جاری کرده با اینکه اصل حاکم دارد! اصل محکوم چیست؟ استصحاب طهارت از حدث است: «لِأَنَّکَ کُنْتَ عَلَی یَقِینٍ مِنْ طَهَارَتِکَ فَشَکَکْتَ، وَلَیْسَ یَنْبَغِی لَکَ أَنْ تَنْقُضَ الْیَقِینَ بِالشَّکِّ»؛ با اینکه اصل حاکم دارد: استصحاب عدم نوم که اصل سببی است! خب چرا آن را جاری نکرد و استصحاب بقاء طهارت را جاری فرمود؟

▶ ⏱ ۰۵:۳۸ این محاذیر عجیب است از آقای صدر! نمی‌دانم چه محذوری شد آقای صدر! کی گفته امام علیه‌السلام اصل محکوم [مسببی] را جاری کرده؟! فرموده «لأنک کنت علی یقین من طهارتک»… می‌گوییم شما ازتان سؤال کردند چرا استصحاب عدم نوم جاری نشد، چه جواب دادید؟ فرمودید این راحت‌تر است! امام علیه‌السلام هم اگر می‌خواست استصحاب عدم نوم جاری بکند، او جاری می‌شود؛ او را بخواهد بیان بفرماید سخت است! در مقام بیان، امام علیه‌السلام فرمود که تو یقین داشتی و شک داری، نه اینکه واقعاً «فی علم الله» مجعول استصحاب مسببی بود!

▶ ⏱ ۰۸:۰۵ این یک امر عقلایی است: مثلاً یک کسی به مادرش می‌گوید زن می‌خواهم، به پدرش می‌گوید زن می‌خواهم؛ خب این می‌بیند بابا دختر عمویش، دختر عمه‌اش، دختر خاله‌اش این‌ها به هر جهت از خودم [هستند]، متدین‌اند، همدیگر را می‌شناسیم، الان پریده دنبال یک دختر دانشگاهی! حالا می‌بیند اگر این بهش بگوید بابا آخر دختر عمو آدم می‌شناسد، می‌گوید نه، من او را هم می‌شناسم، بهتر می‌شناسم که! همه این خواهرهایش و خاله و عمه و مادر همه جمع می‌شوند می‌گویند: به‌خدا این سلیقه‌اش بهتر است، به‌خدا این قشنگ‌تر است، به‌خدا این فلان است؛ با اینکه خودشان هم می‌دانند که این سلیقه و قشنگی و این‌ها نیست، منتها اونا اگر بگویند این حالیش نمی‌شود!

خب امام علیه‌السلام این استصحاب را عرضم به حضور شما فرمود. ممکن است کسی بگوید آقا خب این را فرمود، آخر قاعده کلی داد! می‌گوییم خب باشد، قاعده کلی داد، چه می‌شود؟ همه مردم خیال می‌کنند که آقا اصل مسببی جاری می‌شود! خب بشود! اگر الان این آب طاهر است، حالا نمی‌دانم به‌خاطر قاعده طهارت طاهر است یا به‌خاطر استصحاب طاهر است؛ من الان اگر به این شخص بگویم آقا اینجا استصحاب دارد، می‌گوید آقا استصحاب چیست؟ یقین آقا جان! می‌گوید آقا شک داری؟ آره! خیلی خب شک داری ولش کن؛ شک داری دیگر، هر چیزی که شک داری بگو پاک است! اشکال ندارد! چون آنجایی که خلاف شرع بشود [مسئله دارد]؛ خیلی از موارد امام علیه‌السلام در فرمایشاتشان یک تعلیل‌هایی دارند که ما اسمش را می‌گذاریم تعلیل تعبدی؛ شاید الان بطلان این تعلیل برای ما روشن شده باشد! خب این شخص، چون امام علیه‌السلام می‌بیند باید یک چیزی به این بفرماید که قابل فهم باشد برای این…

▶ ⏱ ۱۰:۵۵

🔹 ۱۶:۳۰ بررسی تقدم اصل سببی بر مسببی (مبنای محقق نائینی، اشکال شهید صدر و پاسخ‌های آیت‌الله خویی)

اما اصل سببی بر مسببی حاکم است. خب یک بیان، بیانی بود که مرحوم آقای نائینی رحمت‌الله علیه داشت. آن بیان آقای نائینی را آقای صدر اشکال کرد؛ فرمود آقا آن جایی که علم نیست، مثل قاعده طهارت، آنجا چه‌کار می‌کنی؟

آقای خویی یک جواب دیگر داد؛ فرمود در واقع اماره است که حاکم بر استصحاب است، نه قاعده طهارت؛ چون اماره موضوع قاعده طهارت [تطهیر] را احراز می‌کند: «کُلُّ شَیْءٍ نَجِسٍ غُسِلَ بِمَاءٍ طَاهِرٍ یَطْهُرُ».

آقای صدر اشکال می‌کند؛ می‌فرماید ببین آقا، ما در جای خودش گفتیم که ما باید به اطلاق آن اماره تمسک کنیم نه به اطلاق دلیل اصل! «کُلُّ شَیْءٍ لَکَ طَاهِرٌ حَتَّی تَعْلَمَ أَنَّهُ قَذِرٌ»؛ باید آن اماره که «کل شیء غسل بماء طاهر یطهر»، بگوییم این «ماء طاهر» اطلاق دارد، چه ماء طاهر ظاهراً چه ماء طاهر واقعاً؛ و الا «کل شیء لک طاهر حتی تعلم انه قذر» فایده ندارد! چون «کل شیء لک طاهر حتی تعلم انه قذر»، شارع طهارت جعل می‌کند؛ باید این لغو نباشد؛ بعضی از آثار هم بار بشود کافی است، مثلاً جواز شرب، ملاقاتش نجس نمی‌شود؛ به اطلاق «کل شیء لک طاهر» نمی‌توانی تمسک بکنی، باید به اطلاق آن دلیل تمسک بکنی!

▶ ⏱ ۱۹:۲۴ این اشکال را که آقای خویی رحمت‌الله علیه کرده… حالا نمی‌دانم ظاهر کلامش این است که این اشکال را آقای خویی پذیرفته؛ جواب سومی داده آقای خویی. جواب سوم در اینجا که آقای صدر جواب سوم را نقل می‌کند، این است که: این «کل شیء لک طاهر» اگر نظر نداشته باشد به آثار طهارت، لغو است! خب این نظر دارد به آثار طهارت؛ یکی از آثار طهارت هم تطهیر ثوب است! لذا احتیاج نداریم بگوییم به اطلاق اماره تمسک بکنیم.

▶ ⏱ ۲۰:۵۴ این را آقای صدر اشکال می‌کند؛ می‌فرماید: «کل شیء لک طاهر» نظر دارد به آثار طهارت واقعیه! حرف آقای خویی این است: «کل شیء لک طاهر» می‌فرماید تمام آثار طهارت را بار بکن، و الا لغو می‌شود، یکی از آثار طهارت هم تطهیر ثوب مغسول به آن است. اینجا ایشان اشکال می‌کند که «کل شیء لک طاهر» آثار طهارت واقعیه را بار می‌کند، نه آثار طهارت ظاهریه را! آن روایتی که «کل شیء نجس غسل بماء طاهر یطهر»، آن اماره در واقع طهارت ظاهریه را در مقام ثابت می‌کند [یعنی موضوعش طهارت واقعی یا ظاهری است]، و «کل شیء لک طاهر» نظر ندارد به طهارت ظاهریه!

▶ ⏱ ۲۲:۲۳ خب، ایشان در ما نحن فیه این‌طور به آقای خویی اشکال کرده. مرحوم آقای خویی در مقام، در اینکه چرا اصل سببی بر اصل مسببی مقدم است، مطالبی فرموده در مصباح الاصول؛ تقریباً همه مطالبش را ما ذکر کردیم (و این را همیشه عرض کردم یکی از خاصیت‌های مصباح الاصول و کلمات آقای خویی این است که فهم ظاهرش خیلی ساده است؛ شاید یک طلبه‌ای که بر اصطلاحات مسلط باشد و اصلاً نمی‌خواهد کلمات آقا ضیاء را بفهمد، حتی کفایه را هم نمی‌خواهد بفهمد، مصباح الاصول ظاهرش را متوجه می‌شود… لذا یک طلبه‌ای که ممکن است کفایه امتحان بدهد پهلوی استاد درجه یک مثلاً ۲ بشود، ولی مصباح الاصول را امتحان بدهد ۲۰ می‌شود! ظاهر مصباح الاصول! بله، آن عمقش سخت است).

▶ ⏱ ۲۳:۴۶ ما عرضمان این است که آقای صدر، این «کل شیء لک طاهر حتی تعلم انه قذر» خب شما که به آقای نائینی اشکال کردی، فرمودی اینجا می‌شود ورود، حکومت نمی‌شود! چرا؟ چون شارع برای طهارت احکامی جعل کرده: جواز شرب، عدم ملاقات نجس، طهارت متنجس و هکذا؛ جواز توضؤ، غسل، تیمم اگر گفتیم تراب باید طاهر باشد… خب «کل شیء لک طاهر حتی تعلم انه قذر» یعنی هر جایی که طهارت موضوع قرار دادم، او اعم است از طهارت ظاهری و طهارت واقعی! مگه شما به آقای نائینی اشکال نکردی که آقای نائینی فرمود اماره حاکم است بر استصحاب، شما فرمودی نه باید بگویی وارد است؟ خب طبق بیان شما اصلاً اینجا نه احتیاج به اطلاق اماره دارد، نه احتیاج به اطلاق [قاعده طهارت]، چون موضوعش درست می‌شود! اگر شما بگویی آقا موضوعش درست می‌شود، باز هم اطلاق می‌خواهی! [می‌گوییم] خب پس اگر این‌طوری باشد، من یک آبی ـ برف‌ها را آب کردم ـ با این آبی که برف‌ها را آب کردم لباس شستم؛ باید بگویی پاک نمی‌شود! چرا؟ چون «کل شیء غسل بماء طاهر یطهر» شاید آب برف را نگیرد! این که نشد حرف آقا! طبق مبنای شما که می‌شود ورود، اصلاً شبهه نیست! اما اگر شما بگویی آقا به مبنای ما چه‌کار داری، ما با آقای خویی کار داریم، با آقای نائینی کار داریم؛ خب اولاً شما اینجا ننوشتی «طبق مبنای ایشان»، ثانیاً ما اصلاً با مبنای آقای خویی چه‌کار داریم، ما می‌خواهیم مشکل حل بشود! لذا این اشکال بی‌وجه است.

🔹 ۲۶:۵۵ طرح دو شبهه اساسی استاد پیرامون تطهیر و إخبار با اصل و اماره بر مبنای علمیت

این بیان که با «کل شیء لک طاهر» ثوب پاک می‌شود، اتفاقاً ما یک وقتی دو تا شبهه به مرحوم استاد عرض می‌کردیم:

شبهه اول: آقا استصحاب طهارت یا اماره قائم شد این آب طاهر است؛ شما چه می‌فرمایید؟ شما می‌فرمایید اماره علم است، استصحاب علم است؛ ثوب پاک نمی‌شود! چرا؟ چون در روایت ندارد «کل شیء غسل بماء معلوم الطهارة یطهر»! دارد «بماء طاهر»! تو با این آب نمی‌توانی وضو بگیری! چرا؟ چون وضو باید با آب طاهر باشد، نه با آب معلوم الطهاره!

شبهه دوم: با «کل شیء لک طاهر» چطور مجتهد فتوا بدهد به طهارت آب؟ فتوا به طهارت آب علم می‌خواهد! خب شما که علم نداری، شارع فرموده مشکوک الطهاره طاهر است، نفرموده تو علم به طهارت داری! لذا آقای صدر، اگر شما می‌خواستی نقض بکنی، ای کاش به این نقض می‌کردی که الان اگر این آب نمی‌داند طاهر است یا نه، نمی‌تواند إخبار بکند به طهارت! قاعده طهارت اصل حاکم است، می‌گوید اخبار بکن، اصل محکوم که حرمت [کذب] است از بین می‌رود! خب چرا؟ چون علم می‌خواهد، قاعده طهارت که علم به طهارت نیست!

🔹 ۳۰:۰۱ نقد پاسخ مرحوم آیت‌الله تبریزی و مناظره درباره آثار طریقی علم

ایشان [مرحوم آیت‌الله تبریزی] جواب می‌فرمود که وقتی که اماره اعتبار شد علم، استصحاب اعتبار شد علم، یعنی تمام آثار علم ـ اعم از آثار طریقی و آثار موضوعی ـ همه را بار بکن! یکی از آثار طریقی علم این است که ثوبش را اگر بشوید پاک می‌شود، یعنی معذور است! بله، نمی‌تواند بگوید ثوب پاک شده، ولی معذور است!

▶ ⏱ ۳۱:۰۷ خب این جواب درست نیست! سرّش این است: آقا، علم به طهارت ثوب منجز و معذر است؛ اما علم به طهارت ماء که منجز و معذر نیست! آن آثار، آثار علم به طهارت ثوب است، نه آثار علم به طهارت ماء! چطور در مثبتات می‌گفتی آقا اونا آثار لازمه است نه آثار مستصحب («لا تنقض الیقین بالشک» می‌فرماید آثار مستصحب را بار بکن، نفرموده آثار لازم مستصحب را بار بکن)؛ خب اینجا هم می‌گوییم آثار طریقی علم به طهارت ماء را بار بکن، نه آثار طریقی علم به طهارت ثوب! بله، علم به طهارت ماء لازمه عقلی‌اش علم به طهارت ثوب است؛ [ولی] مثبتاتش حجت که نیست!

▶ ⏱ ۳۲:۲۱

🔹 ۳۵:۰۳ مختار استاد در مثبتات استصحاب و ریشه واقعی تقدم اصل سببی بر مسببی (سیره و ارتکاز متشرعه)

اگر کسی قبول نکند که مثبتات استصحاب حجت است، این باید برود مقلد بشود! تازه اول باید برود یک آمپولی بزند که هیچی ـ هرچی یاد داشته همه از بین برود ـ بعد برود مقلد بشود اصلاً! چون تمام… هر جا را دست بگذاری مثبت است! منتها در سیره عقلا وقتی به کسی بگویند آقا تو علم به طهارت داری یا این طاهر است، یعنی چه؟ یعنی آن آثار طهارت واقعی هرچی بود بار بکن! لذا اصلاً اگر شما بهش بگویی آقا: عزیز من، تو گفتی علم داری که این طاهر است، حالا اگر من ثوبم را با این شستم [چه]؟ می‌گوید اِه، مگر نگفتم علم داری که طاهر است؟! می‌گوید خب حاج آقا، علم دارم که طاهر است ولی طاهر که نیست! می‌گوید پس نجس است؟ می‌گوید نه، شما تعبد کردی که علم داری طاهری، تعبد نکردی که طاهر است! می‌گوید برو عزیز من دو دفعه درس بخوان! [با مزاح]

و الا اگر شما این حرف را قبول نکنی، اصلاً «لَا تَشْرَبِ الْخَمْرَ»! آقا استصحاب می‌کنی این خمر است؛ خوردنش حرام است؟ بله! چرا؟ چون حرمت رفته روی شرب خمر؛ این خمر لازمه عقلی‌اش این است که شرب، شرب خمر باشد! همه‌اش همین است! لذا تو کلمات قدما هم اصلاً از این حرف‌ها نیست؛ این‌ها از شیخ انصاری رحمت‌الله علیه درآمد به بعد! حالا دیگه بعضی جاها واسطه خفیه، جلی نیست؛ این‌ها دیگر وجهی ندارد! آقا این واسطه خفی است؛ اصلاً واسطه خفی و جلی در واقع این میلی است: آقا این واسطه خفی است، آن واسطه جلی است! لذا آقای خویی و دیگران اشکال کردند به آخوند رحمت‌الله علیه که یا واسطه هست یا نیست؛ اگر نیست که نیست، اگر هم هست هست!

این جوابش همینه؛ که این بله، بعضی از مثبتات هست مثل اینکه این آقا دیشب توی خانه بود، زیر لحاف هم بود؛ ساعت ۱۱ لودر آمده این خانه را خراب کرده؛ پس بگوییم استصحاب می‌گوید این تو خانه بوده، زیر لحاف بوده، بعد که لودر خراب کرده تو قاتلی! نه، دیه بده؛ عمدی نه، دیه بده! این را در عرف هیچ‌کس نمی‌گوید تو قاتلی! ولی شما اگر یک کسی بگوید آقا این خمر است، بعد دیدی خورد؛ می‌گوید اِه، مگر نگفتم خمر است؟! می‌گوید بله مولا، ببخشید، یک دوره اصول می‌خواندی بد نبود: خمر است ولی شربش شرب خمر [از لوازم است]! [با مزاح]

▶ ⏱ ۳۸:۴۸

🔹 ۴۰:۱۵ نتیجه‌گیری نهایی بحث اصل سببی و مسببی و طرح برنامه جلسات آینده

این وجه حکومت است. منتها ما که حکومت را منکریم، نه به‌خاطر اشکال‌های آقای صدر، چون ما مبنا را قبول نداریم! ما مبنا را قبول نداریم که اماره علم است یا استصحاب علم است؛ ما این را قبول نداریم. اما اصل تقدم اصل سببی بر مسببی: لذا الان یک نفر مثلاً نیامد اشکال بکند که آقا خب مثلاً من «رفع ما لا یعلمون» جاری شد، بعد از کجا از احرام درآمدم؟ یا مثلاً از کجا آن شیء نجس پاک شده؟ چون تو ارتکاز متشرعه این است؛ همه قبول دارند که اصل سببی بر اصل مسببی جمع عرفی است، حکومت هم نیست، جمع عرفی است!

هذا تمام الکلام در این تقدم اصل حاکم بر اصل محکوم. بعد مرحوم شیخ رحمت‌الله علیه و آخوند وارد شدند بر اینکه تقدم استصحاب بر سایر اصول، یا تقدم سایر اصول بر استصحاب: مثل اصالة الصحة، مثل قاعده فراغ و تجاوز، مثل قاعده حیلوله، مثل قاعده ید، قاعده قرعه و امثال ذلک، این‌ها نسبتش با استصحاب چی می‌شود؟ که مرحوم آقای خویی رحمت‌الله علیه مفصل وارد شده، آقای آخوند در حد خودش، شیخ مفصل وارد شده؛ بعضیا هم مثل آقای صدر اصلاً این‌ها را بحث نکردند. ما ان‌شاءالله بحث می‌کنیم، چون خلاصه این قواعد باید یک جایی بحث بشود؛ بحث می‌کنیم ان‌شاءالله بشرط الحیاة فردا بشرط الحیاة والتوفیق، وصلی الله علی محمد وآله الطاهرین، ولعنة الله علی أعدائهم أجمعین.

▶ ⏱ ۴۳:۰۸