اصول جلسه ۱۳۳۴ ادامه بررسی ثمره عملی اصولی یا فقهی بودن قاعده دوشنبه ۱۳ مهر ۱۴۰۵

📅 دوشنبه ۱۳ مهر ۱۴۰۵ — اصول (جلسهٔ ۱۳۳۴)

🔹 ۰۲:۵۳ ادامه بررسی ثمره عملی اصولی یا فقهی بودن قاعده فراغ و تجاوز

کلام در این بود که این قاعده فراغ و قاعده تجاوز مسئله اصولی است یا قاعده فقهی است. مرحوم استاد رحمة‌الله‌علیه فرمودند آقا، اینکه قاعده اصولی است یا قاعده فقهی است فقط اثرش این نیست که در اصول بحث شود یا در فقه بحث شود! این که نیست، تا بگویی حالا چه اثر دارد؟ حالا هر جا بحث شود، بشود؛ مگر ساعت تدریس علم اصول یا علم فقه گران‌تر است که مثلاً [تفاوتی کند]؟

ایشان فرمودند نه! اگر مسئله اصولی باشد، تقلید در مسائل اصولی جایز نیست؛ اگر مسئله فقهی باشد، تقلید جایز است. تو ذهنم این است که این فرمایش از مرحوم آقای خویی رحمة‌الله‌علیه در «تنقیح» — اجتهاد و تقلید — تو ذهنم این است که آقای خویی آنجا فرموده است.

خب، چرا؟ برای چه؟ فرموده: آقا، «أَفَيُونُسُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ثِقَةٌ آخُذُ عَنْهُ مَعَالِمَ دِينِي؟ قَالَ: نَعَمْ». فرمایش ایشان، استدلال ایشان مبتنی بر دو مقدمه است:

مقدمه اولی این است که به مسائل اصولی «معالم دین» گفته نمی‌شود؛ به مسائل فقهی گفته می‌شود.

مقدمه ثانیه، خدا رحمتش بکند فرموده: سیره عقلاء اگر ردع نشود، عدم الردع کاشف از امضاست؛ اما یک وقت هست سیره را امام علیه‌السلام ردع نمی‌فرمایند، دلیل امضا اضیق از سیره است! مثلاً سیره در حجیت خبر واحد هم در موضوعات است هم در احکام، ولی شارع فقط در احکام یک روایتی وارد شده که امضا کرده — مفهوم ندارد‌ها! که بگویی ردع کرده؛ نه مفهوم ندارد، دلیل امضا ضیق است نه اینکه مفهوم داشته باشد — فرموده اینجا از عدم ردع، کشف حجیت سیره وسیع نمی‌شود. خب معالم دین گفته نمی‌شود به مسائل اصولی؛ دلیل امضا فقط در معالم دین وارد شده، مفهوم ندارد و لو سیره مطلق باشد، کشف امضا نمی‌شود.

🔹 ۰۶:۲۴ نقد دو مقدمه استدلال آیت‌الله خویی

این فرمایش ایشان ناتمام است. اولاً آقا، معالم دین به قواعد اصولی گفته نمی‌شود؟ مثلاً «رُفِعَ مَا لَا يَعْلَمُونَ» یا «لَا تَنْقُضِ الْيَقِينَ بِالشَّكِّ» این معالم دین نیست، ولی «لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ» معالم دین است؟! «کُلُّ عَقْدٍ يُضْمَنُ بِصَحِيحِهِ يُضْمَنُ بِفَاسِدِهِ» معالم دین است، «لَا ضَرَرَ» معالم دین است، ولی این معالم دین نیست؟! قطعاً معالم دین یعنی احکام شریعت. احکام شریعت، عرض کنم به حضور شما خب این احکام شریعت است دیگر؛ لذا معالم دین گفته می‌شود.

کبرایی هم که فرمودید جناب استاد، فی‌الجمله درست است، ولی مانحن‌فیه مصداقش نیست! به خاطر اینکه یک وقت هست امام علیه‌السلام ابتداءً مثلاً می‌فرمایند: تقلید در قواعد فقهی جایز است، صحبتی از مسائل اصولی نمی‌کند. ما هم قبول داریم این سیره، از عدم الردع کشف امضا نمی‌شود که به وسعت هی حجت باشد؛ چون اگر همه‌اش حجت بود، خب چه داعی داشت امام علیه‌السلام بفرماید تقلید در مسائل فقهی جایز است؟!

اما یک وقت هست راوی سؤال کرده که آقا من معالم دینم را از او بگیرم؟ سؤال از وثاقت است! اصلاً سؤال از حکم نیست: یونس ثقه هست یا نیست؟ حضرت فرمودند «نَعَمْ». یا مثلاً یک جایی، مثلاً این احکام فقهی خیلی محل ابتلاست؛ یا مثلاً ان قلت و قلت در تقلید در احکام فقهی مثلاً می‌شود، برای اینکه نکته‌ای برای بیان هست، این‌طوری نیست که اینجا کشف امضا نشود! نه، فرقی با سیره‌های دیگر نمی‌کند.

🔹 ۰۹:۲۲ نقد تبعّض در تقلید، شورای مرجعیت و تقلید از میت

لذا این به نظر من وجهی ندارد. بله، اصل تقلید، تبعّض در تقلید این درست نیست! که یک کسی مثلاً بیاید حجیت قاعده فراغ را از عرض کنم به حضور شما مجتهد تقلید بکند، بعد مثلاً همه مجتهدها نوشته‌اند اگر کسی نمازش را این‌طوری خواند بعد شک کرد، احوط این است که اعاده بکند؛ خب بعد این بگوید خب من قاعده فراغ را تقلید می‌کنم: «کُلُّ مَا شَکَکْتَ فِیهِ مِمَّا قَدْ مَضَى فَأَمْضِهِ کَمَا هُوَ»، بعد بگویم اینجا تطبیق می‌کنم که نمازم را اعاده نمی‌کنم! این تبعّض در تقلید، تنجز در… تبعّض در تنجز، اینها درست نیست.

کما اینکه شورای مرجعیت درست نیست. شورای مرجعیت مثل همین بقاء بر میت است! مرحوم — ظاهراً — شیخ طوسی، یکی از علمای سابق خوب فرموده؛ فرموده یک کسی بگوید بقاء بر میت یا تقلید ابتدایی میت جایز است، امام سیزدهم درست می‌شود! آقا شیخ انصاری اعلم! خب مُرد دیگر، تمام شد! خدا رحمتش کند، مُرد دیگر! باقی باش، باقی باش، باقی باش یعنی چه؟ اصلاً چطوری می‌شود فتاوای او را به دست آورد؟ می‌گه آقا از شاگردانش می‌پرسیم؛ مگر شاگردان بلدند؟ فتوایی ممکن است او تطبیق نکند، تازه به دست بیاورد، چه دلیلی بر حجیت دارد؟

🔹 ۱۶:۱۲ جمع‌بندی درباره عدم ثمره عملی و نقد تفکیک قواعد فقهیه از اصول

اما فرمایشات استاد هم درست نیست: یک قاعده فقهی باشد یا قاعده اصولی باشد، اثر عملی ندارد! اما اینکه حالا ما بیاییم پاهایمان را تو یک کفش بکنیم که این قاعده فقهیه است؛ چرا؟ چون قواعد اصولیه قواعدی است که استنباط احکام شرعیه کلیه الهیه [است] و این حکم جزئی است، چون صحت این نماز است، بخلاف «لا ضرر» — لا ضرر عدم وجوب وضوی ضرری می‌شود، حالا وضوی من، وضوی زید، وضوی عمرو، وضوی هند، وضوی عرض کنم به حضور شما هر که هست.

🔹 ۲۳:۱۲ ورود به مبحث وحدت یا تعدد قاعده فراغ و تجاوز

مطلب بعدی: مرحوم آقای خویی رحمة‌الله‌علیه می‌فرماید این قاعده فراغ و تجاوز دو قاعده است یا یک قاعده است؟ خب عرض کردیم پریروز: دو قاعده بودن یک ثمراتی دارد، یک قاعده بودن یک ثمراتی دارد.

روایات دو تا قاعده است:

«کُلُّ مَا شَکَکْتَ فِیهِ مِمَّا قَدْ مَضَى فَأَمْضِهِ کَمَا هُوَ»

؛ اصل عمل مسلّم است

روایت قاعده تجاوز: «إِنَّمَا الشَّكُّ فِي شَيْءٍ لَمْ تَجُزْهُ»؛ شک در اقامه بعد تکبیرةالاحرام، شک در اذان بعد الإقامة، شک در رکوع بعد ما سجد، شک در سجود بعد ما قام. او تعبد به صحت موجود است، قاعده تجاوز تعبد به اصل وجود است.

🔹 ۲۵:۴۸ دیدگاه شیخ انصاری، اشکال نائینی و پاسخ آیت‌الله خویی

خب، مرحوم شیخ اعظم رحمة‌الله‌علیه فرموده نه؛ هر وقت شک کردی در وجود صحیح، قاعده تجاوز و قاعده فراغ یک قاعده است؛ موضوعش چیست؟ شک در وجود صحیح. اگر شما نماز خواندی، نمی‌دانی این نماز درست بوده یا نه، شک داری که نماز صحیح موجود شده یا نه؛ اگر نمی‌دانی رکوع کردی یا نه، شک داری که رکوع صحیح به حساب محقق شده یا نه. قاعده فراغ و تجاوز یک قاعده است، تعبد به وجود صحیح می‌کند.

میرزای نائینی رحمة‌الله‌علیه به شیخ اعظم اشکال کرده؛ فرموده جناب شیخ! اینکه به یک قاعده برگردانی، در عبادات خوب است: نمی‌دانم نماز صحیح موجود شده یا نشده، شارع می‌گوید نماز صحیح موجود شد؛ شارع هم از من یک نماز صحیح خواسته، ایجاد شد. ولی در معاملات باید شارع تعبد بکند به صحت این موجود، نه به وجود صحیح! الان یک کسی نکاح کرد، یک کسی بیع کرد، نمی‌داند بیعش صحیح بود یا نه، نکاحش صحیح بود یا نه؛ خب جناب شیخ، شارع تعبد کرد به وجود نکاح صحیح؛ این چطوری با زنش وطی بکند؟ این چطوری به زنش نگاه بکند؟ این چطوری زنش را لمس بکند؟ شارع بفرماید یک نکاح صحیحی موجود شد؛ خب بله یک نکاح صحیحی موجود شده، به تو چه مربوط است؟ نکاح زید با زنش درست است، به تو چه مربوط است؟!

تو برای چی… یک صوفی را، یک درویشی را دیدم تهران تقریباً سی و هفت هشت سال پیش، شاید هم [بیشتر]، همین‌طور سبیل‌هایش بلند؛ گفتم این سبیل‌هایت چیست؟ گفت که این، مولانا حضرت امیرالمؤمنین سلام‌الله‌علیه و لعنة‌الله‌علی‌أعدائه آب ناف پیغمبر خدا صلی‌الله‌علیه و آله و لعنة‌الله‌علی‌أعدائهم‌أجمعین را به حساب خورد، سبیل‌ها خورد تو آب، متبرک شد! گفتم خب سبیل مولانا امیرالمؤمنین علیه‌السلام متبرک شده، به سبیل تو چه مربوط است؟! او سبیلش متبرک شده! بعد گفتم تو که جای تبرکش را زدی که! چون باید الان سبیل‌های تو شش متر قدش بود! تو کجای تبرکش را زدی؟ جای ناتبرکش را گذاشتی! خب این ناتبرک را هم بزن دیگر! [با مزاح]

حالا آقای نائینی می‌فرماید: یک نکاح صحیحی، یک بیع صحیحی، خب این به چه درد می‌خورد؟ باید این بیع شارع بفرماید صحیح است؛ باید تعبد به مفاد کان ناقصه بکند، نه کان تامه. خب لذا در معاملات فایده ندارد.

▶ ⏱ ۲۹:۲۸ مرحوم آقای خویی رحمة‌الله‌علیه به آقای نائینی اشکال کرده؛ فرموده حق با شیخ است! چون مقصودش این نیست که یک بیع به نحو مهمله صحیح موجود شده؛ این بیع کتاب تو، این بیعی که انجام دادی، شارع تعبد می‌کند یک بیع صحیحی بر کتاب مکاسب تو به این قیمت موجود شد! خب اگر یک بیع صحیحی موجود شده، خب من کتابم را فروختم دیگر، از ملک من خارج شده! شما چرا می‌زنی به یک نکاح صحیحی، یک بیع صحیحی، بعداً بگویی شاید بیع عمرو بوده، شاید نکاح زید بوده؟! اِ! این بیع مربوط به این کتاب، نکاح مربوط به این زن و شوهر!

🔹 ۳۰:۵۱ نقد استاد بر شیخ انصاری، میرزای نائینی و آیت‌الله خویی

خب، این به نظر ما فرمایش شیخ رحمة‌الله‌علیه درست نیست؛ اشکال آقای نائینی هم درست نیست؛ فرمایش آقای خویی هم درست نیست!

چرا؟ چون یک وقت بحث ما ثبوتی است، یک وقت بحث ما اثباتی است؛ خب می‌خواهیم ببینیم اصلاً شارع می‌تواند قاعده فراغ و قاعده تجاوز را یک قاعده جعل بکند؟ اصلاً عقلاً ممکن است؟ کاری به روایات نداریم؛ می‌خواهیم ببینیم می‌تواند یک قاعده عامی جعل بکند که هم موارد قاعده فراغ را و هم موارد قاعده تجاوز را بگیرد؟ این یک بحث است. یک بحث این است که نه، در مقام اثبات این روایاتی که هست، این روایات آیا یک قاعده مفادش است یا دو قاعده مفادش است؟

این فرمایش شیخ به درد مقام ثبوت می‌خورد که ثبوتاً ممکن است شارع یک قاعده جعل بکند. ولی اثباتاً یک روایت دارد «کُلُّ مَا شَکَکْتَ فِیهِ مِمَّا قَدْ مَضَى»، یک روایت دارد «إِنَّمَا الشَّكُّ فِي شَيْءٍ لَمْ تَجُزْهُ»؛ اینها را چطور ممکن است شما به یک قاعده برگردانی و ظهورات را درست بکنی؟ این اولاً، جناب شیخ.

▶ ⏱ ۳۲:۳۸ ثانیاً، ثبوتاً هم نمی‌شود! ثبوتاً هم شارع نمی‌تواند دو تا قاعده را یک قاعده جعل بکند! چرا؟ چون جناب شیخ رحمة‌الله‌علیه، بله، بسیار خب، شارع یک قاعده جعل می‌کند. آن قاعده موضوع و حکمش چیست؟ موضوعش شک در وجود صحیح است، حکمش چیست؟ اعتنا نکن! بسیار خب، احسنت! شک در وجود صحیح مطلقاً، یا از محلش بگذرد؟ کدام یکی؟

اگر بفرمایند نه مطلقاً، ولو از محلش نگذرد، خب خیلی خب؛ هر کس شک کرد رکوع کرده یا نه، ولو قبل السجده، اعتنا نکند! چرا؟ چون شک در وجود صحیح دارد دیگر! موضوع که قید دیگری ندارد؛ با شک در وجود صحیح دارد اعتنا نکن! اگر شیخ بفرمایند اِ! حواسم نبود؛ خب چکار کنیم جناب شیخ؟ می‌گوییم هر کس شک در وجود صحیح بکند «وَدَخَلْتَ فِي غَيْرِهِ» به حساب محلش را بگذرد؛ خیلی خب. یک کسی نماز خواند: «السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ»، شک کرد وضو داشته یا نداشته؛ شک کرد رو به قبله بوده یا نبوده؛ این نمازش باطل است! چرا؟ به خاطر اینکه «دخلت فی غیره» نیست؛ این هنوز داخل در غیر نشده که! اخذ بکنی قاعده فراغ گیر می‌افتد، اخذ نکنی قاعده تجاوز گیر می‌افتد!

خب چطور ممکن است ثبوتاً شارع چکار بکند جناب شیخ؟! لذا اگر مقصودش این است که یک قاعده‌ای جعل بکند که هم موارد قاعده فراغ را شامل بشود، هم موارد قاعده تجاوز را شامل بشود، هر دو تا را؛ این امکان ندارد با یک جعل.

🔹 ۳۸:۴۴ امر بعدی: عموم یا اختصاص قاعده فراغ و تجاوز به صلات و طهارت

امر بعدی: این قاعده فراغ و تجاوز، آقای خویی طرح می‌فرماید، این است که این یه قاعده یا دو قاعده گذشت؛ این قاعده عام است — حالا یک قاعده یا دو قاعده مهم نیست — عام است همه واجبات را می‌گیرد، یا نه این فقط مختص صلات و طهارت است: «کُلُّ مَا مَضَى مِنْ صَلَاتِكَ وَطُهُورِكَ»؟ یا قاعده تجاوز فقط در نماز جاری می‌شود، در غیر نماز اصلاً جاری نمی‌شود؟

خیلی محل ابتلائی است، مبتلابه است! طرف استبراء می‌کند، نمی‌داند مثلاً آن سه تا خَرَطات قبلی را انجام داد یا نداد، دو تا انجام داد یا اصلاً فراموش کرد؛ اگر گفتیم قاعده تجاوز یک قاعده عامی است، این راحت می‌شود؛ اگر گفتیم یک قاعده عامی نیست، این بدبخت می‌شود! چون‌که مخصوصاً اینهایی که مثلاً سنشان بالا می‌رود، اینهایی که یک خورده مثلاً مشکلات و گرفتاری دارند که نسیان بر آنها عارض می‌شود، هی کارش ممکن است به جایی برسد که مثلاً به زنش بگوید بشمار ببین هر وقت یکی‌یکی بگو سه تای قبلی را انجام دادی، سه تای وسط را انجام دادی، سه تای آخر را انجام دادی! ولی اگر قاعده تجاوز یک قاعده عام باشد، خب این عرض کنم به حضور شما نه، دیگر راحت است.

▶ ⏱ ۴۰:۳۷ ما در دوره‌های قبل عرض کردیم که قاعده تجاوز عام نیست؛ فقط در صلات! فقط در صلات. «يَا زُرَارَةُ إِذَا خَرَجْتَ مِنْ شَيْءٍ وَدَخَلْتَ فِي غَيْرِهِ فَشَكُّكَ لَيْسَ بِشَيْءٍ»: «خَرَجْتَ مِنْ شَيْءٍ»، از شیء باید خارج بشوی؛ محل چیست؟

بگوید خب آقا امام علیه‌السلام تطبیق فرمودند؛ باشد، ما نوکر امام سلام‌الله‌علیه هستیم، فرمایش را رو چشم می‌گذاریم! در خصوص باب صلات شارع تعبد فرموده خروج از محل خروج از شیء است؛ اما در غیر باب صلات از کجا؟ در غیر باب صلات از کجا؟

لذا یک کسی در خرطات ثلاث در استبراء شک کرد، قاعده تجاوز ندارد. اصلاً این عرضم به حضور شما باید احتیاط بکند؛ در مثلاً عرضم به حضور شما حتی در غسل: اگر شک کرد که سر و گردن را شسته یا نشسته، این باید… ولو چهار ماه پیش غسل کرده؛ حالا غسل را استثناءً یک دلیلی دارد ولی ما باشیم و قاعده، باید دو مرتبه غسل کند؛ نمازهایش را هم همه را باید اعاده بکند! منتها در غسل عرض کردیم نص داریم، مشکل حل کرده. لذا این [مهم است].

▶ ⏱ ۴۲:۲۱ خب حالا چرا ما گفتیم آقا قاعده تجاوز در غیر صلات جاری نیست؟ چون ظاهر «إِذَا خَرَجْتَ مِنْ شَيْءٍ وَدَخَلْتَ فِي غَيْرِهِ» ظاهرش این است که خرجت من شیء یعنی اصل عمل محرز است، دخلت فی غیره اصل عمل محرز است؛ این ظاهرش است.

آقای خویی و دیگران می‌فرمایند اینکه امام علیه‌السلام تطبیق فرموده بر مثلاً شک کردی در عرض کنم به حضور شما رکوع بعد ما سجد، این قرینه می‌شود که خرجت من شیء یعنی خرجت من محل شیء؛ عرفاً هم می‌گویند خروج از محل را خروج از شیء ولو مجازاً.

ما در دوره قبل این‌طور اشکال می‌کردیم که نه، شاید آن صدر مصداق تعبدی است، ذیل همان است: «إِذَا خَرَجْتَ مِنْ شَيْءٍ وَدَخَلْتَ فِي غَيْرِهِ»؛ منتها بر صدر، صلات، امام علیه‌السلام تطبیق فرمودند تعبداً، چه اشکال دارد؟ تطبیق تعبدی! شما چرا او را قرینه می‌گیرید که مراد از خرجت من شیء یعنی خرجت من محل شیء؟ ذیل را قرینه بگیر که آن مصداق تعبدی است. حالا ما اصرار نداریم که بگوییم نه، حتماً ذیل قرینه است؛ محتمل هم باشد مجمل می‌شود، قدر متیقنش می‌شود همان چی؟ قاعده تجاوز در صلات!

این‌طور در دوره گذشته عرض کردیم؛ حالا در این دوره همین مطلب را باید بگوییم، یا باید موافقت بکنیم با مرحوم آخوند و شیخ و اینها، یا نه مثل آقای نائینی که فرموده قاعده تجاوز مربوط به صلات است با آقای نائینی همراه بشویم؟

وللکلام تتمّةٌ إن‌شاءالله فردا به شرط الحیاة و التوفیق. وصلّی الله علی محمد و آله الطاهرین و لعنة الله علی أعدائهم أجمعین.

▶ ⏱ گفتگوی کوتاه و نامفهوم با شاگردان ۴۴:۵۵

🔹 📱 کپشن ویژه تلگرام و ایتا

🎤 #صوت_خارج_اصول

🗒 جلسه: ۱۳۳۴

📒 بحث: #اصول_عملیه | #قاعده_فراغ_و_تجاوز

📝 مباحث:

نقد ثمره اصولی یا فقهی بودن قاعده فراغ و تجاوز نزد آیت‌الله خویی در جواز تقلید؛ نقد تبعّض در تقلید، شورای مرجعیت و تقلید یا بقاء بر میت؛ انتقاد از تفکیک مصنوعی قواعد فقهیه و اصلاح تعریف علم اصول؛ بررسی وحدت یا تعدد قاعده فراغ و تجاوز و نقد دیدگاه شیخ انصاری، میرزای نائینی و آیت‌الله خویی در مقام ثبوت و اثبات؛ آغاز بحث عموم یا اختصاص قاعده تجاوز به باب صلات و طهارت و طرح ثمره آن در استبراء و غسل.

🏷 #آیت_الله_احمدی_شاهرودی #اصول_فقه #قاعده_فراغ #قاعده_تجاوز #اجتهاد_و_تقلید #شیخ_انصاری #میرزای_نائینی #آیت_الله_خویی

🌐 پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله عبدالله احمدی شاهرودی:

https://ahmadishahroudi.ir

🔹 تلگرام: https://t.me/ahmadishahroudichannel

🔸 ایتا: https://eitaa.com/ahmadishahroudichannel

🔹 🗂️ دسته‌بندی و متادیتای سایت (ahmadishahroudi.ir)

– 📌 عنوان پیشنهادی پست (SEO Title): درس خارج اصول – جلسه ۱۳۳۴ | بررسی ثمره اصولی یا فقهی بودن قاعده فراغ، وحدت یا تعدد قاعده فراغ و تجاوز و عمومیت آن

– 📂 مسیر دسته‌بندی در سایت: [#۴] آرشیو دروس حوزوی › [#۱۱] اصول › [#۱۰۹۶] المقصد السابع الأصول العملية › [#۱۳۳۲] ۵- قاعدة الفراغ و التجاوز › [#۱۳۹۲] ۲- وحدة القاعدة أو تعددها و ميزان صدق التجاوز و الدخول في الغير و [#۱۳۹۳] ۳- شروط و تنبيهات قاعدة الفراغ و التجاوز

🏷️ برچسب‌های پیشنهادی وردپرس (WP Tags): قاعده فراغ و تجاوز، وحدت یا تعدد قاعده فراغ و تجاوز، عمومیت قاعده تجاوز، قاعده اصولی و فقهی، تقلید در قواعد فقهیه، بقاء بر میت، تبعض در تقلید، شیخ انصاری، میرزای نائینی، آیت الله خویی، آخوند خراسانی، معالم دین