اصول جلسه ۱۳۳۷ وحدت یا تعدد قاعده تجاوز و فراغ و اعتبار دخول در غیر شنبه ۱۸ مهر ۱۴۰۵

📅 شنبه ۱۸ مهر ۱۴۰۵ — اصول (جلسهٔ ۱۳۳۷)

🔹 طرح مسئله: وحدت یا تعدد قاعده تجاوز و فراغ و اعتبار دخول در غیر

کلام در این بود که این قاعده تجاوز و قاعده فراغ ، یک قاعده است یا دو قاعده است؟ حال اگر یک قاعده است یا دو قاعده است، آیا دخول در غیر معتبر است یا معتبر نیست؟

کسانی که یک قاعده می‌دانند، کارشان مقداری آسان‌تر است؛ و کسانی که دو قاعده می‌دانند، کارشان مقداری دشوارتر است که بخواهند دخول در غیر را از موضوعیت بیندازند.

🔹 نقد کلام شیخ انصاری در کتاب الرسائل پیرامون موضوعیت «دخول فی الغیر»

در کتاب الرسائل فرموده‌اند «وَ دَخَلْتَ فِي غَيْرِهِ» موضوعیت ندارد. چرا؟ می‌فرماید این قاعده تجاوز که از محل بگذری، یا قاعده فراغ که عمل تمام بشود، یک قاعده تعبدی نیست؛ بلکه در واقع ارتکازی و عقلایی است. انسان خلاصه هنگامی که عمل را انجام می‌دهد، توجه و حواسش به عمل بیشتر است؛ و هنگامی که عمل تمام می‌شود، دیگر آرام‌آرام آن را فراموش می‌کند. شاهد آن نیز این است که در دو روایت آمده است: «وَ أَنَّهُ حِينَ مَا يَتَوَضَّأُ أَذْكَرُ» یا «أَقْرَبُ إِلَى الْحَقِّ مِنْ حِينَ مَا يَنْصَرِفُ». حال اگر شما بخواهید بگویید دخول در غیر معتبر است، یعنی اکنون مثلاً از رکوع تا دخول در غیر چقدر طول می‌کشد؟ سه ثانیه. حال یک خیز سه ثانیه‌ای از رکوع به سجده رفتن، فکر نمی‌کنم سه ثانیه [بیشتر باشد]؛ حال پادرد دارد، پنج ثانیه. آیا می‌فرماید به پنج ثانیه، «أَذْكَرُ» است؟! به خاطر این است که یعنی عمل تمام شده است؛ در اثناء عمل نیست. عمل تمام شده است و در اثناء عمل نیست؛ اصلاً معنایش این است. آخر مگر می‌شود گفت به پنج ثانیه تمام شده است؟!

بسیار خوب، این فرمایش ایشان درست نیست. به عقل قاصر فاتر ما، خدا رحمتش کند، مرحوم استاد [سید محمدعلی روضاتی] هنگامی که می‌خواست به ایشان (رحمة الله علیه) اشکال بکند سر درس، همه حسینیه ارگ مستشکل می‌شدند. آن وقت‌ها سال‌های حدود سال‌های شصت و پنج و این حدودها [بود]. بعد می‌فرمود: «آقا، من کلام را دارم بررسی می‌کنم؛ شما به کلام نگاه بکنید.»

به عرضم، به عقل قاصر فاتر ما، این فرمایش ایشان درست نیست و ناتمام است. چرا؟ چون اتفاقاً خود ایشان یک نقضی می‌فرماید که آقا، اگر قاعده تجاوز یا قاعده فراغ معتبر است و بعد از اتمام عمل جاری می‌شود، چرا در روایت، امام (علیه‌السلام) می‌فرماید: «شَكَّ فِي الرُّكُوعِ بَعْدَ مَا سَجَدَ»؟ چرا نفرمود «بَعْدَ مَا أَهْوَى إِلَى السُّجُودِ»؟ «شَكَّ فِي السُّجُودِ بَعْدَ مَا قَامَ»؛ چرا نفرمود «بَعْدَ مَا نَهَضَ لِلْقِيَامِ»؟ چرا این‌ها را نفرمود؟ بعد ایشان خودش جواب می‌دهد و می‌فرماید: آخر هُوِیّ به سوی سجود چقدر طول می‌کشد که اذکریّت صدق بکند؟! این‌که می‌فرماید «بَعْدَ مَا سَجَدَ»، برای این است که اذکریّت صدق بکند. بسیار خوب، شما که آنجا این‌گونه جواب می‌فرمایید، حال ما همان‌طور که عرض کردم از کلام ایشان برداشت کردیم؛ حال ممکن است کسی بگوید: نخیر، این فرمایش ایشان نیست؛ اگر نیست، چه بهتر. ما هیچ‌گاه در اسناد حرف‌ها غیر از آقای خویی و شیخنا الاستاد به شخص دیگری اصرار ندارم؛ این دو نفر هم چون این‌ها از خود من هستند. استاد، انسان هر چه به استادش نسبت بدهد، اشکالی ندارد. یک وقتی من به ایشان عرض کردم: آقا، ما و شما پدر و فرزندیم؛ فرزند ناخلف باشد، پدر تحمل می‌کند؛ پدر داد و بیداد بکند، فرزند باید تحمل بکند. اما داعی نداریم حالا اگر کسی بفرماید نخیر، فرمایش ایشان این نیست، آن چیزی است که ما فهمیدیم. آقا، شما چطور آنجا می‌فرمایید نهضت و اِهواء مگر چقدر طول می‌کشد؟ اینجا که به حساب دخول در غیر بهتر است. ثانیاً: اگر مسئله این است که چقدر طول می‌کشد، بعد از عمل پس چطور به مجرد این‌که گفت «السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ»، تا این را گفت، شک کرد، این چگونه اذکریّت صدق می‌کند؟! دخول در غیر اذکریّت صدق نمی‌کند؟!

اما اینکه شما می‌فرمایید این عقلایی است و امر ارتکازی است، این قاعده فراغ و این قاعده تجاوز ی که شارع فرموده است، هیچ جایش ارتکازی و عقلایی نیست. بله، اگر کسی بیاید بگوید: آقا، تو نماز اول ماه را خواندی؟ می‌گوید: بله. می‌پرسد: کدام ماه؟ می‌گوید: ماه ربیع‌الاول. می‌گوید: ربیع‌الاول مستحب است؛ می‌گوید: نه، تو برای خود من نذر کردی که بخوانی. می‌گوید: آری، خواندم. می‌پرسد: رفتی دستشویی، وضو گرفتی؟ می‌گوید: یک ماه گذشته است، بعد از یک ماه تو آمده‌ای یقه‌گیر شده‌ای که آیا من وضو گرفتم؟! اینجا عقلاء می‌گویند بعد از یک ماه انسان عمل و صورت عمل را فراموش می‌کند؛ مثلاً درست است. ولی نه به دو ثانیه! شما اگر ایستاده‌ای و شک کردی رکوع کردی یا نکردی، این اذکر نیست؛ ولی اگر خم شدی و سرت را روی مُهر گذاشتی [اذکر هستی]؟!

اتفاقاً کسی هم هست که وقتی از رکوع بلند می‌شود، پزشک به او گفته است باید چهل ثانیه یا سی ثانیه صبر بکنی؛ چه می‌دانم، این مایعِ میان ستون فقرات و دیسک‌ها به هم ساییده می‌شود و باید صبر بکنی تا این‌ها جابه‌جا بشوند؛ وقتی که صبر کردی، زود هم باید به سجده بروی، دیر نکنی که این مایع دوباره منجمد نشود. سی ثانیه ایستاده است و نمی‌داند رکوع کرده است یا نکرده است، این باید به رکوع برود؛ اما دو ثانیه زود جنگی از این وسایل برقی هم گذاشته است که شوک به او بدهد و بپرد روی مهر، این بگوید نه، اذکر است؟! کجای این [عقلایی است]؟! کجاست؟! مگر بناست هر چه فرموده‌اند، انسان بپذیرد؟!

🔹 بررسی دلالت موثقه عبدالله بن ابی‌یعفور بر عدم اعتبار دخول در غیر

بعد فرموده‌اند یک روایت هم داریم که دخول در غیر معتبر نیست.

🔹 ادله تعدد قاعده فراغ و تجاوز و لغو نبودن جعل هر دو

بسیار خوب، حالا یک قاعده است یا دو قاعده است؟ بیانات و اقوالی اعلام داشتند که ما عرض کردیم. بعضی از بیاناتی هم که ایشان در الرسائل (رحمة الله علیه) دارند، یکی‌اش این است که آقا، شک در صحت شیء اگر دو قاعده باشد، لغو است؛ چون تمام موارد شک در صحت شیء، یا ناشی می‌شود از شک در شرطیّت یا ناشی می‌شود از شک در جزئیّت. بسیار خوب، قاعده تجاوز وقتی که آنجا جاری شد، [قاعده فراغ] لغو است.

ممکن است کسی بگوید: بسیار خوب، اگر شما شک کردی سلام نماز را گفتی یا نگفتی، آیا این قاعده تجاوز جاری می‌شود یا جاری نمی‌شود؟ جاری نمی‌شود؛ چون «دَخَلْتَ فِي غَيْرِهِ» ندارد. ایشان بفرماید: آقا، من که «دَخَلْتُ فِي غَيْرِهِ» را قبول ندارم؛ بنا نیست که شما قبول داشته باشی! کلام این است که آن کسی که دارد روایات را معنا می‌کند، مثل شماست؛ شما قبول نداری، او که قبول دارد می‌گوید دو تا قاعده است. بعد اگر نماز مغرب و عشاء شد، قاعده تجاوز جاری می‌شود؟ شک کرد نماز خوانده است یا نخوانده است؛ حالا آن هم ممکن است کسی بگوید: ما دلیل نداریم و آنجا فقط قاعده حیلوله جاری می‌شود. این درست نیست این حرف‌ها؛ ولی حالا ان‌شاءالله در تطبیقات قاعده فراغ و تجاوز می‌آید.

این‌ها دو تا قاعده هستند؛ یک قاعده نیست. مضافاً بر اینکه ما عرض کردیم: آقا، اگر شما این را بگویید که قاعده تجاوز کافی است، قاعده تجاوز در شرط جاری نمی‌شود؛ خروج از شرط نشده است. شرط محل ندارد؛ محل وضو این نیست که همراه نماز باشد؛ محل نماز این است که همراه وضو باشد. وضو محل ندارد؛ استقبال محل ندارد. «از طهارت گذشتی» یعنی چه از طهارت گذشتی؟! اصلاً معنا دارد بگویی که از رکوع گذشتم، از سجده گذشتم، از قرائت گذشتم؛ اما معنا ندارد که بگویی آقا من از طهارت گذشتم.

🔹 بررسی شرطیت دخول در «غیر مترتب شرعی» (دیدگاه آیت‌الله خویی)

بسیار خوب، حالا به نظر قاصر فاتر ما، «دَخَلْتُ فِي غَيْرِهِ» معتبر است؛ باید دخول در غیر بشود. اگر دخول در غیر نشود، قاعده تجاوز جاری نمی‌شود. حالا این «غیر» چیست؟ آقای خویی (رحمة الله علیه) فرموده است: این «غیر»، غیر مترتب شرعی است.

چند تا فرع اینجا ما باید ذکر بکنیم که مهم است:

یک فرع این است که اگر کسی از سجده دوم بلند شد، گفت: «الحمد لله»؛ مخصوصاً این‌هایی که به حساب «بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ، الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ… أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ رَبِّي وَ أَتُوبُ إِلَيْهِ» [می‌گویند]؛ حالا همان ادعیه مستحبه قبل از تشهد؛ استغفار را اشتباه گفتم، «الله اکبر» که مستحب بعد از سجده است، شک کرد که سجده دوم را به‌جا آورده یا نیاورده است؟

یا قنوت می‌خواند، نمی‌داند سوره خوانده است یا نخوانده است؟

گفت: «السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ»، شک کرد تشهد خوانده است یا نخوانده است؟

آیا قاعده تجاوز جاری می‌شود یا جاری نمی‌شود؟ آقای خویی فرموده جاری نمی‌شود. چرا؟ چون «دَخَلْتَ فِي غَيْرِهِ» یعنی در جزء بعدی؛ در چیزی که محل شرعی‌اش بعد است. بعد فرموده ما جزء مستحب نداریم؛ در قنوت شک کردی که سوره خواندی یا نخواندی، باید برگردی سوره بخوانی.

اتفاقاً شاید بیست سال پیش، من یک دفعه در نماز جماعت، در قنوت شک کردم که سوره خواندم یا نخواندم؛ یا شاید یقین داشتم خواندم و شک کردم که درست خواندم یا نخواندم. بعد دیدم من دست‌هایم را بیندازم و سوره بخوانم، خلق‌الله می‌گویند آقا فراموشکار شده است! همان‌طور که دست‌ها بالا بود، گفتم: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ…» تا آخر سوره خواندم. بعد از نماز، آقایی آمد و گفت: حاجی آقا؟ گفتم: بله؟ گفت: من معلم تجوید قرآنم. گفتم: بفرمایید. گفت: این چه نمازی بود امروز خواندید؟! نماز همه را باطل کردید! گفتم: چرا؟ گفت: آخر در قنوت شما سوره توحید خواندید! گفتم: سوره توحید وصف خداوند سبحان است؛ مگر کسی قرآن در قنوت بخواند، بد است؟ اشکال دارد؟ حالا یادم نیست به او گفتم یا نه که من به این خاطر خواندم. بعد گفت: چرا وصل به حرکت می‌کنی؟ حرکت به سکون می‌کنی؟ این‌ها باطل است، جایز نیست! گفتم: چه کسی گفته است؟ گفت: من خودم استاد تجویدم. گفتم: تو استاد تجویدی، تو فقیه که نیستی، مجتهد که نیستی! استاد تجوید برای بچه‌های زیر چهارده سال خوب است. وصل به حرکت و وقف به حرکت و وصل به سکون، این‌ها مال تجوید و مال آن اشخاص است، نه برای کسی که… چه اشکالی دارد یک کسی گفت «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» و وصل به سکون کرد؟ حرکت نداد؛ چه اشکالی دارد؟ گفت: خداحافظ شما؛ گفتم: خداحافظ شما. حالا غرض این‌که اکنون نمی‌تواند، باید برگردد آن سوره را بخواند.

🔹 بررسی شک در اجزاء سوره و آیات و کلمات (نقد دیدگاه آیت‌الله خویی)

یک بحث دیگر این است که آقای خویی (رحمة الله علیه) فرموده است اگر کسی اکنون دارد حمد می‌خواند، «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ»، «الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» را که گفت، شک کرد که «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» را گفته است یا نگفته است؛ آقای خویی می‌فرماید اعتنا نکند، قاعده تجاوز دارد. چرا؟ «إِنَّمَا الشَّكُّ فِي شَيْءٍ لَمْ تَجُزْهُ»، و تو از آن گذشته‌ای.

اینجا جایش همین‌جاست:

یک: این دخول در غیر ، غیر شرعی است؟ بله.

جزء مستحب ما نداریم؟ نه.

در «الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» شک کردی «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» را گفتی یا نگفتی، جاری می‌شود؟ بله، جایش همین‌جاست.

به عقل قاصر فاتر ما، اگر کسی گفت «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» و شک کرد «الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» را گفت یا نه، این قاعده تجاوز جاری نمی‌شود. چرا؟ چون در روایت مثالی که می‌زند، روایت صحیحه زراره است: «قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ): رَجُلٌ شَكَّ فِي الْأَذَانِ وَ قَدْ دَخَلَ فِي الْإِقَامَةِ؟ قَالَ: يَمْضِي. قُلْتُ: رَجُلٌ شَكَّ فِي الْأَذَانِ وَ الْإِقَامَةِ وَ قَدْ كَبَّرَ؟ قَالَ: يَمْضِي. قُلْتُ: رَجُلٌ شَكَّ فِي التَّكْبِيرِ وَ قَدْ قَرَأَ؟ قَالَ: يَمْضِي. شَكَّ فِي الْقِرَاءَةِ وَ قَدْ رَكَعَ؟ قَالَ: يَمْضِي… بَعْدَ ذَلِكَ قَالَ: يَا زُرَارَةُ، إِذَا خَرَجْتَ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ دَخَلْتَ فِي غَيْرِهِ فَشَكُّكَ لَيْسَ بِشَيْءٍ».

خب چرا زراره نفرمود: «شَكَّ فِي الْفَاتِحَةِ بَعْدَ مَا قَرَأَ السُّورَةَ»؟ یا چرا نگفت: «شَكَّ فِي جُزْءٍ مِنَ الْفَاتِحَةِ وَ قَدْ دَخَلَ فِي إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ»؟ چرا نفرمود؟ خب ممکن است کسی بگوید: عجب دنیایی شده است! مگر زراره امام معصوم (علیه‌السلام) است؟! سائل است؛ یا به عقل و فکرش نرسیده، یا خواسته طولانی نشود. می‌گوییم عجب! شش تا مثال زده است: شک در اذان و دخل فی الإقامة، شک در اذان و اقامه و دخل فی التکبیر، شک در تکبیر و دخل فی القراءة، شک در قراءة و دخل فی الرکوع، شک در رکوع و قد سجد؛ همه این‌ها را مثال زده و طولانی نمی‌شد، حالا یک دانه مثال هم می‌زد که شک در جزئی از فاتحه و دخل در جزء بعد؟!

🔹 مفهوم عرفی «شیء» و تفاوت اجزاء مستقل با اجزاء تحلیلی

ما عرض می‌کنیم ذیل اطلاق ندارد؛ ذیل اطلاق ندارد، چون «شَيْءٍ» عرفاً… مثلاً اگر به کسی بگویند: آقا، اجزاء نماز را بشمار؛ بگوید ببخشید، از این صفحه‌های کامپیوترها دارید که تندتند شماره می‌اندازد؟ بگوید می‌خواهی چه کار کنی؟ بگوید می‌خواهم اجزاء نماز را بشمارم؛ می‌گوید نماز بالای پانصد جزء دارد! چه؟! بالای پانصد جزء؟! بله. می‌گوید بشمار؛ می‌گوید باید صفحه بیاوری، تازه هوش مصنوعی بیاوری که من بخوانم و او بشمارد! این‌ها چیست؟ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ»، «ب» یک جزء آن، «س» یک جزء آن؛ بعضی‌ها می‌گویند «بسم الله» آن «میم» یک جزء، آن همزه یکی، باز آن لامِ «ال» دو تا، لامِ خودِ… چهار تا، پنج تا، شش تا؛ خود «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» نوزده جزء است! آقا، چه می‌گویی؟! خب این‌ها همه جزء است دیگر. می‌گوید جزء چیست؟! این را بگویی مسخره‌ات می‌کنند!

وقتی می‌گویند اجزاء نماز را بشمار، می‌گوید: حمد، سوره، تکبیرة الاحرام، نیت، تشهد، رکوع، سجود. دیگر کسی نمی‌گوید تشهد خودش صد جزء است، چهل جزء است: «الحمد لله، اشهد، ان، لا، اله، الا، الله، وحده، لا، شریک، له»؛ این‌ها را که نمی‌گوید تک‌تک حروف را بشمارد. این‌ها را که نمی‌گوید.

خب احتمال می‌دهیم «يَا زُرَارَةُ، إِذَا خَرَجْتَ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ دَخَلْتَ فِي غَيْرِهِ»، «شَيْءٍ» یعنی آن چیزی که عرفاً جزء نماز است؛ عرفاً کل قرائت می‌شود یک جزء، نه اینکه «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ»اش یک جزء باشد. مخصوصاً این‌هایی که وسواسی هستند، این‌هایی که فکرشان مثلاً خدای ناکرده یک ناراحتی و مشکلی دارند و مشوش هستند، اصلاً می‌گوید «الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ»، می‌گوید: «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» را گفتم؟ می‌گوید «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ»، می‌گوید: «الحمد لله»اش را گفتم، نکند گفته باشم «رب العالمین»؟! نکند گفته باشم «رب العالمین»؟! این‌ها عرفاً «شیء» به آن‌ها گفته نمی‌شود؛ مخصوصاً به قرینه سؤال، این احتمال وجود دارد.

این است که عرض کردم مرحوم آخوند (أَعْلَى اللَّهُ مَقَامَهُ) می‌فرماید: قدر متیقن در مقام تخاطب، مانع از انعقاد اطلاق است. که همه، یا عده‌ای به آخوند اشکال کرده‌اند که اگر جواب امام (علیه‌السلام) مطلق بود در جواب سؤال سائل، شما به اطلاق جواب نباید اخذ بکنید؟ مقصودش این نیست؛ مقصودش مثل همین روایات است. قدر متیقن در مقام تخاطب، یعنی همه صحبت از اجزاء نماز است؛ عرفاً جزء نماز. این شیء، نگویی آقا «شیء» که الف و لام ندارد: «إِذَا خَرَجْتَ مِنْ شَيْءٍ»، الف و لام ندارد؛ می‌گوییم این الف و لام ندارد یا دارد، این‌ها مال مغنی و صمدیه است! چند دفعه عرض کردم این‌که فقیه باید در ادبیات مجتهد باشد، معنایش این نیست که بگویند «باء» چند تا معنا دارد. یک وقتی کسی پرسید: قول ابن ابی‌لیلی چیست؟ گفتم: گور پدر ابن ابی‌لیلی و تو، هر دو! پدر تو شیعه صلوات، آن هم که… خودش می‌داند! مگر مجتهد باید قول ابن ابی‌لیلی را بلد باشد؟! یا کسی بیاید ادعا بکند ابن ابی‌لیلی این را گفت و دیگری این را گفت؛ گفتم مگر اینجا عطاری و داروخانه شبانه‌روزی هلال احمر است که از این حرف‌ها می‌زنید؟! این‌ها چیست؟ این‌ها که فقه نشد! جمع کن آقا.

این معنایش این است که آقا این «عَنْ شَيْءٍ» الف و لام دارد یا ندارد، مهم نیست؛ تشخیص ظهور با مجتهد است. مجتهد باید فهم عرفی راقی داشته باشد، ظهور را بفهمد. معنایش این است که عرفاً عرض کردم: شما به هر کس بگویی اجزاء نماز چند تاست، تا بگوید: من نمی‌توانم بشمارم ولی فکر کنم بالای پانصد تاست؛ می‌گوید: جمع کن، خودت را مسخره کرده‌ای! می‌گوید: نه به خدا، اصول خوانده‌ای؟ بله؛ ببین جزء، جزء الجزء، جزء جزء الجزء… همین‌طور! به او می‌خندند.

خدا رحمتش کند، یک وقتی من به مرحوم استاد عرض کردم: «کُلُّ شَیْءٍ لَکَ طَاهِرٌ حَتَّى تَعْلَمَ أَنَّهُ قَذِرٌ»، این قذارت ذاتی را نمی‌گیرد؛ چون «حَتَّى تَعْلَمَ أَنَّهُ قَذِرٌ» فعل ماضی یا صفت مشبهه است. از طهارة آقای صدر دیده بودم اشکال را، مال چهل سال پیش یا سی و نه سال پیش؛ ایشان ما را مسخره کرد و فرمود: «حَتَّى تَعْلَمَ أَنَّهُ قَذُرَ، قَذِرَ، قَذُرَ…» چند جور این‌طوری گفت و رفت دنبال کارش! این فهم است.

این جزء که می‌گویند، یعنی این «فِي شَيْءٍ» یعنی «خَرَجْتَ مِنْ جُزْءٍ وَ دَخَلْتَ فِي غَيْرِ ذَلِکَ الْجُزْءِ»، به قرینه سؤال، کل قرائت تازه یک جزء است. یعنی شاید اگر کسی بگوید اگر سوره می‌خواند و شک کرد حمد خوانده است یا نه، باید برگردد حمدش را بخواند، شاید اگر کسی این حرف را زد، نشود خیلی به او حمله کرد؛ چون عرفاً می‌گویند قرائت. حالا ما این را نمی‌گوییم؛ چون وقتی بگویند اجزاء را بشمارید، می‌گویند: فاتحه، سوره. اما دیگر کسی نمی‌گوید اجزاء را بشمارید، بگوید: «بسم»، «الرحمن»، «الرحیم»، «الحمد»، «لله»، «رب»، «العالمین»، «الرحمن»… چه کسی این‌طوری می‌گوید؟!