اصول جلسه ۱۳۵۳ تحلیل ماهیت نزاع در فدک و قاعده ید چهارشنبه ۱۳ آبان ۱۴۰۵

📅 چهارشنبه ۱۳ آبان ۱۴۰۵ — اصول (جلسهٔ ۱۳۵۳)

🔹 ۰۲:۳۳ تحلیل ماهیت نزاع در فدک و قاعده ید

کلام ما در این موضوع فدک بود. در این جایگاه عرض کردیم که در اینجا اصلاً مخاصمه و نزاع به معنای اصطلاحی وجود نداشت. چرا؟ به خاطر اینکه در هر مخاصمه و نزاعی، یک مدعی داریم و یک منکر. طبق قاعده، منکر باید قسم بخورد و مدعی باید دلیل و بینه بیاورد.

خوب، در اینجا حتی ابوبکر هم انکار نکرد؛ یعنی نگفت که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و لعنة الله علی اعدائهم اجمعین) فدک را به تو نبخشیده است و به تو نداده است، پس برو دلیل و بینه بیاور. البته در برخی روایات عامه (اهل سنت) نقل شده است که او گفته است پیامبر (ص) حق نداشته این را به تو ببخشد، چون فدک جزء بیت‌المال مسلمین و فی‌ء مسلمین بوده است. این را هم در روایات عامه دارند که ان‌شاءالله می‌خوانیم. ولکن اینکه پیامبر آن را به شما نبخشیده است را نه عامه و نه خاصه، هیچ‌کس نقل نکرده است.

🔹 ۰۴:۳۱ اعتبار «ید» حضرت زهرا (س) و عدم نیاز به بینه

خوب، وقتی حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) بر فدک ید داشته‌اند (یعنی متصرف بوده‌اند)، سؤال این است که در صورت وجود ید، دیگر شهادت و بینه به چه دردی می‌خورد؟ اصلاً ایشان نیازی به شاهد ندارند. بله، یک وقت هست که کسی مالی در دستش نیست و ادعایی می‌کند که مثلاً این مالِ فلان‌جا یا مالِ بیت‌المال است یا مالِ خودش است؛ در اینجا چون ید ندارد، باید بینه بیاورد. اما در موضوعات، خبر ثقه کافی است و فرقی بین زن و مرد ندارد؛ حتی اگر زن هم بیاورد کافی است، مشروط بر اینکه وثوق و ثقه باشد.

خوب، ابوبکر که منکر نبود. حالا فرض کنیم منکر هم بوده است؛ وقتی حضرت زهرا (س) ید داشتند، بینه بر عهده مدعی است (یعنی کسی که می‌خواهد مال را از دست متصرف خارج کند). حالا ممکن است کسی بگوید در اینجا انقلاب ید رخ داده است.

🔹 ۰۵:۵۳ پاسخ به شبهه انقلاب ید

انقلاب ید در جایی است که خودِ ذوالید اقرار کند که این مال از فلان شخص به من منتقل شده است و آن شخص هم منکر شود. خوب، در اینجا که ابوبکر منکر نشد؛ حضرت زهرا (س) فرمودند پدرم این را به من داده است و او هم انکار نکرد.

ممکن است کسی بگوید نه، وارث جای مورّث است؛ یعنی اگر کسی مدعی شود که این ذوالید، مال را از کسی گرفته است که اگر نمی‌گرفت به من می‌رسید (چون من وارثش بودم)، در اینجا هم مثل اقرار برای مورّث است و فرقی نمی‌کند. طبق سیره عقلا، از این اشکال دو یا سه جواب داده شده است:

۱. جواب مرحوم شیخ عبدالکریم حائری (ره):ایشان فرمودند در صورتییدمنقلب می‌شود وذوالیدبهمدعی تبدیل می‌گردد که دو شرط داشته باشد: اول اینکه خودش اعتراف و اقرار کند که مال را از مورّث گرفته است، و دوم اینکه وارث انکار کند. خوب، در اینجا که انکاری نیست؛ خود ابوبکر هم که انکار نکرد.

این جواب درستی است. اگر الان من مالی داشته باشم که پدرم داشته و دست کسی است و نمی‌دانم به او فروخته یا غصب شده است، من می‌توانم بروم بگویم این مال را به من بده و دلیل بیاور که از پدرم خریده‌ای. اگر این‌طور نباشد که ورثه می‌توانند تمام اموال مردم را بالا بکشند! می‌آید می‌گوید این زمین از کجا آمده؟ می‌گوید از پدرم به من ارث رسیده. می‌گوید خوب پدرت از کجا آورده؟ می‌گوید از پدرش. می‌گوید درسته، این مال اجداد ما بوده، بینه بیاور که خریده‌اید! بینه از کجا بیاورد؟ ۸۰ سال پیش، ۹۰ سال پیش جدش خریده، همه مرده‌اند، از کجا بینه بیاورد؟ در سیره عقلا می‌گویند تو باید دلیل بیاوری که پدرت این را نفروخته است. اگر اینجا ید جاری نشود، پس کجا جاری می‌شود؟

🔹 ۱۰:۴۳ جواب مرحوم آقاضیاء عراقی (ره)

مرحوم آقاضیاء عراقی جواب دیگری دادند. ایشان فرمودند مسلمین که وارث پیامبر (ص) نبودند. یک وقت هست مطلبی به ارث می‌رسد، یک وقت هست چیزی وصیت شده یا صدقه و فی‌ء مسلمین است. مسلمین که وارث نیستند. در ارث، بله درست است که اگر وارث انکار کند، ید منقلب می‌شود؛ چرا؟ چون در ارث، مال عوض نمی‌شود، بلکه اضافه همان اضافه است؛ فقط مورّث برداشته می‌شود و وارث جایش گذاشته می‌شود. اما در باب وصیت یا در باب فی‌ء مسلمین، آن اضافه عوض می‌شود؛ اضافه قبلی منعدم می‌گردد و یک اضافه مالکیت دیگر بین مال و بین موصی‌له یا مسلمین برقرار می‌شود. لذا در اینجا ید منقلب نمی‌گردد.

البته به نظر بنده، این فرمایش آقاضیاء (رحمة الله علیه) کمی دشوار است؛ یعنی چه که مضاف برداشته می‌شود و وارث جایش می‌آید؟ وقتی مضاف و مضاف‌الیه عوض شد، قطعاً اضافه هم عوض می‌شود. لذا جواب حق همان است که منکری در مقام نیست.

🔹 ۱۴:۱۰ التزام به لوازم غصب فدک

یک نکته‌ای عرض می‌کنم که عامه باید به آن ملتزم شوند؛ اگر کار ابوبکر را درست بدانند، باید ملتزم شوند که (نستجیر بالله) حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) ـ زبانم لال ـ فاسقه و غاصب و دزد بوده‌اند! چرا؟ چون فدک را در زمان حیات رسول خدا (ص) گرفته بودند. وقتی گرفته بودند، یعنی اشتباهی گرفته بودند؟ مگر می‌شود فدکی به آن بزرگی را اشتباهی گرفت؟ فدک که چادر نبود که در حسینیه و مسجد جابجا شود! یعنی حضرت زهرا (س) ـ زبانم لال، نستجیر بالله ـ آمد این را غصب کرد و پیامبر خدا هم چیزی نفرمود؟ امیرالمؤمنین هم چیزی نفرمود که چرا مال حرام به خانه می‌آوری؟ امام حسن و امام حسین (سلام الله علیهما) هم چیزی نگفتند؟

می‌گویند نه، اشتباه کرد! مگر کسی می‌تواند فدک را اشتباهی بگیرد؟ مگر ساختمان‌های مشابه بود که اشتباه شود؟ حضرت زهرا (س) باغی را آنجا اشتباهی گرفتند؟ خیال کردند پیامبر آن را به ایشان داده؟ یک وقت مال دست من است و بعداً ادعا می‌کنم، اما ایشان وقتی رفتند و گرفتند، از اول غاصبانه گرفتند یا به حق؟ عامه که حاضر نیستند بگویند حضرت زهرا (س) خطا کرده یا (نستجیر بالله) گناه کرده، پس چرا ابوبکر آمد ادعا کرد که این نحله (بخشش) نیست؟

🔹 ۱۷:۰۱ بررسی ولایت ابوبکر و اعتراض حضرت زهرا (س)

ایراد دوم؛ شما که ابوبکر را اولی‌الامر می‌دانید و اطاعتش را واجب می‌شمارید، پس حضرت زهرا (س) چرا اطاعت نکرد؟ چرا احتجاج کرد؟ چرا مخاصمه کرد؟ چرا ناراحت شد؟ فوقش باید می‌گفت باشد. اگر بگویید ابوبکر گفت این مالِ توست ولی من می‌خواهم بگیرم، خوب حضرت زهرا (س) چیزی نمی‌فرمودند. اما او آمد و گفت این حقِ تو نیست!

اگر بگوید حق تو نیست، معنایش این است که یعنی تو در زمان حیات پدرت غصب کردی؛ چون اگر غصب نکردی، پس ید داشتی و به تو داده شده بود. اشتباه هم که آنجا معنا ندارد. پیامبر هم که چیزی نفرمود، امیرالمؤمنین هم چیزی نفرمود، مردم هم در زمان حیات پیامبر چیزی نگفتند. اگر ایشان اشتباهی برداشته بود و خیال کرده بود مال خودش است و پیامبر هم احترام کرده بود، خوب تو هم که می‌گویی می‌خواهم احترام کنم و جای پیامبر نشسته‌ام، پس چرا گرفتی؟ تو که می‌گویی حاضر هستم دخترم فقیر باشد ولی تو فقیر نباشی و نمی‌خواهم تو را ناراحت کنم، پس چرا گرفتی؟ اگر می‌گویی بیت‌المال مسلمین است و ولی‌امر حق ندارد آن را ببخشد، پس پیامبر خدا چطور این کار را کرد؟

🔹 ۱۹:۴۴ بررسی روایات نبوی در منابع عامه

نکته دیگر؛ روایاتی از عامه نقل شده است که حتی در صحیح بخاریهم هست:«فاطمة بضعة منّی، من آذاها فقد آذانی»و در جای دیگر:«یؤذینی ما یؤذیها». خوب، آیا ابوبکر، حضرت زهرا (س) را اذیت کرد یا نکرد؟ در این قضیه حضرت اذیت شدند یا نشدند؟

اگر بگویید اذیت به حق بود؛ مگر می‌شود پیامبر خدا را کسی اذیت به حق کند؟ این روایت اطلاق دارد؛ یعنی به هر نحوی او را اذیت کند، پیامبر را اذیت کرده است. می‌گویید مخصص دارد؟ کو مخصص؟

بعد اگر حضرت زهرا (س) ـ نستجیر بالله ـ اشتباه کردند و گناه نکردند، این چه اشتباهی بود که آمدند و گفتند بینه بیاور؟ ابوبکر گفت من شنیدم که ارث به شما نمی‌رسد و پیامبران ارث نمی‌گذارند، و حضرت اعتراض فرمودند و تعجب کردند. خوب اگر ابوبکر ثقه بود و حرفش درست بود، چرا حضرت زهرا (س) حرف او را قبول نکردند؟

🔹 ۲۲:۲۵ نقد حدیث «لا نورث»

می‌گویند حضرت یقین داشت که ارث می‌برد. خوب اگر یقین داشت، یک بار به ابوبکر می‌فرمود اشتباه کردی ابوبکر، این‌طوری نیست. حضرت فرمودند: «لقد جئت شیئاً فریا»؛ تو داری افترا می‌بندی! یعنی تعجب کردند.

بعد چطور ابوبکر که امیرالمؤمنین (ع) و حسنین (ع) به او اعتراض کردند، متوجه اشتباهش نشد؟ چرا نگفت کجا شنیدم؟ چطور می‌شود پیامبر خدا بیاید ابوبکر یا عایشه را صدا بزند و بگوید این روایت را از من بنویس و به دیگران نگو یا در عموم نفرماید؟

🔹 ۲۳:۴۲ عظمت حضرت زهرا (س) و امیرالمؤمنین (ع) در کلام عامه

نکته دیگر؛ هم عامه و هم خاصه از حضرت زهرا (س) و امیرالمؤمنین (ع) به عظمت یاد کرده‌اند. حتی یک روایت هم عامه نقل نکرده‌اند که پیامبر خدا هشداری به حضرت زهرا (س) داده باشد که مواظب باش فردا غائله به پا نکنی! اما نسبت به عایشه، پیامبر خدا به او هشدار داد که مواظب باش غائله به پا نکنی و مثل سگ‌های حوأب نباشی. خوب چرا اینجا یک کلمه به حضرت زهرا و امیرالمؤمنین (سلام الله علیهما) نفرمود؟ او که علم غیب داشت، چرا اطلاعی نداد؟

بعد، این مقدار را حضرت متوجه نمی‌شدند؟ یک آدم دهاتی هم این را متوجه می‌شود که اگر ارث نمی‌بری و فدک را هم پیامبر به کسی نداده، و احتمال می‌دهی فردا اولادت فدک را به عنوان ارث بگیرند، خوب نباید در مجامع عمومی چیزی بنویسی یا به اولادت بگویی؟ یا به همان ام‌ایمن بگویی؟ او که از زنان بهشتی است. ما که نداریم ابوبکر از مردهای بهشتی باشد.

🔹 ۲۵:۴۳ تناقض در رفتار با امیرالمؤمنین (ع) و خلفا

می‌گویند چرا پیامبر، امیرالمؤمنین (ع) را به جنگ می‌فرستاد اما ابوبکر و عمر را به جنگ نمی‌فرستاد؟ می‌گویند چون وجود آن‌ها لازم بود و اگر آن‌ها کشته می‌شدند، اسلام بدون رهبر می‌ماند! حالا اگر مثلاً همان دو سال و نیم اول عمر متصدی می‌شد، چه می‌شد؟ یا نه، خداوند سبحان که می‌فرماید: «إنا نحن نزلنا الذکر و إنا له لحافظون»، همان‌طور که امیرالمؤمنین (ع) را حفظ کرد، این‌ها را هم حفظ می‌کرد.

🔹 ۲۶:۴۰ سکوت مردم و شهادت شهود

این مطلب را باید عامه جواب بدهند که چرا پیامبر خدا در یک حدیث، یک کلمه به حضرت زهرا (س) نفرمود که دختر من، فردا مشکل درست نکنی، هر چه ابوبکر گفت حق با اوست؟ یا حتی اگر حقت را خوردند، بیرون نیا؟ ببینید به امیرالمؤمنین فرمود در خانه باش، حقت را هم خوردند و به همسرت جسارت کردند، هیچ نگو. ولی به حضرت زهرا (س) این یک کلمه را نفرمود. چرا؟

اگر می‌گویید فرموده و شما شیعه‌ها نقل نکردید؛ خوب شما بیاورید. اگر می‌گویید حواسش نبوده و نمی‌دانسته؛ چطور این همه اخبار و وقایع را می‌دانسته اما این مطلب ساده را نمی‌دانسته؟ این مقدار را یک آدم معمولی هم می‌فهمد که ممکن است فردا ورثه من نسبت به این ملک ادعا کنند، پس وصیت‌نامه می‌نویسند و به چهار نفر می‌گویند امضا کنند.

🔹 ۲۸:۵۰ اعتراض نکردن مردم به حضرت زهرا (س)

عجیب این است که چرا مردمی که آنجا بودند، هیچ‌کدامشان به حضرت زهرا (س) اعتراض نکردند که حق با ابوبکر است؟ اگر بگویید چرا به ابوبکر اعتراض نکردند؛ خوب معلوم است، چون از ابوبکر می‌ترسیدند، حاکم بود و قدرت داشت. ولی از حضرت زهرا (س) چه کسی می‌ترسیده؟

بعد، چهار پنج نفر رفتند شهادت دادند؛ مولانا امیرالمؤمنین (ع) شهادت داد، رباح شهادت داد، ابوسعید خدری شهادت داد، ام‌ایمن شهادت داد، اسماء بنت عمیس شهادت داد. این که قضاوت نیست که بگویید بعد از قضاوت اگر مدعی بینه آورد، به درد نمی‌خورد. بله، در باب قضاوت اگر بعد از حکمِ حاکم، مدعی بینه آورد به درد نمی‌خورد، ولی الان که قضاوت نیست؛ چون عرض کردیم منکری در مسئله نیست.

🔹 ۳۰:۰۸ رد ادعای «جر نفع» برای شهود

چرا این‌ها را قبول نکردند؟ برمی‌گردد می‌گوید امیرالمؤمنین (ع) «یجرّ نفعاً» است چون شوهر است! حسنین (ع) «یجرّ نفعاً» هستند! ام‌ایمن «یجرّ نفعاً» است چون کنیز است! آن رباح هم چون عبدشان بوده «یجرّ نفعاً» است! خوب همه این‌ها «یجرّ نفعاً» هستند؟ تو که داری می‌گویی «نحن معاشر الأنبیاء لا نورث»، خوب تو هم که «یجرّ نفعاً» هستی! چون تو حاکم بودی، اموال را برای حکومت در اختیارت می‌خواستی و سابقه خصومت هم با این‌ها داشتی، دخترت داشت، خودت داشتی. چرا شهادت تو قبول باشد؟

بعد، چطور می‌شود که (نستجیر بالله) شهادت «یجرّ نفعاً» معتبر نباشد به خاطر اینکه شبهه خیانت و دروغ در آن است، اما چطور ممکن است پنج نفر ـ نستجیر بالله ـ این‌ها خائن و دروغگو باشند و شهادت زور بدهند؟ بعد پیامبر خدا در روز مباهله، این پنج نفر را با خودش بیاورد که این‌ها نفرین کنند؟ چطور شد که این‌همه از این پنج نفر تعریف کرد؟

🔹 ۳۲:۳۱ شناخت پیامبر از اهل بیت (ع)

اگر بگویید پیامبر خدا نمی‌دانسته؛ حضرت زهرا (س) و مولانا امیرالمؤمنین (ع) ۱۸ سال در خانه پیامبر زندگی کرده‌اند، پدر اولادش را نمی‌شناسد؟ مولانا امیرالمؤمنین (ع) ۳۳ سال در خانه پیامبر زندگی کرده، او را نمی‌شناخته؟ حسنین (ع) ۸ سال در دامن رسول خدا (ص) بودند، آن‌ها را نمی‌شناخت؟ اگر بگویید نه، او روی محبت پدری و هوای نفس حاضر نبود که… (نستجیر بالله)؛ در حالی که قرآن می‌فرماید: «ما ینطق عن الهوی، إن هو إلا وحی یوحی». این‌همه در روایات وارد شده که از آدم بد تعریف نکنید، ادنا مرتبه امر به معروف و نهی از منکراین است که:«ان تلقوا اهل المعاصی بوجوه مکفهرة» (با چهره‌های درهم‌کشیده با گناهکاران روبرو شوید).

🔹 ۳۳:۵۶ تناقض در موضوع ارث و تصرفات بعدی

اینکه می‌گویند شهادت «یجرّ نفعاً» معتبر نیست، چون در مظان تهمت است؛ خوب اگر من یقین بدانم که این تهمت نمی‌زند و دروغ نمی‌گوید، «یجرّ نفعاً» چه خصوصیتی دارد؟

این‌ها را باید عامه جواب بدهد. عامه نمی‌تواند هم حضرت زهرا (س) را تبرئه کند، هم ابوبکر را، و هم امیرالمؤمنین (ع) را. باید جواب بدهند. از این گذشته، اگر «نحن معاشر الأنبیاء لا نورث» درست است، پس چرا بعداً این خانه را عایشه آمد جلویش را گرفت وقتی می‌خواستند بدن مطهر امام مجتبی (ع) را بیاورند طواف بدهند؟ درِ خانه پیامبر کسی زندگی می‌کرد یا بسته بوده؟ آن هم باید در اختیار فقرا می‌بود و صدقه می‌بود.

بعد چرا این فدک را بعداً آمدند برگرداندند؟ چند مرتبه این فدک برگردانده شد؛ چرا؟ اگر این قول ابوبکر معتبر بوده، چرا بعدش مأمون برگرداند؟ عمر بن عبدالعزیز برگرداند؟ دست بنی‌هاشم بود تا زمان متوکل (لعنة الله علیه). این‌ها دلیل می‌خواهد؛ چطور می‌شود یک مطلب مسلمی بعد این‌طور مورد مناقشه واقع شود؟

و للکلام تتمة ان‌شاءالله شنبه به شرط الحیاة و التوفیق، و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین و لعنة الله علی اعدائهم اجمعین.