اصول جلسه ۱۳۳۳ مقدمه و تذکر تکمیلی در مبحث سیره عقلاء یکشنبه ۱۲ مهر ۱۴۰۵

📅 یکشنبه ۱۲ مهر ۱۴۰۵ — اصول (جلسهٔ ۱۳۳۳)

🔹 ۰۲:۴۷ مقدمه و تذکر تکمیلی در مبحث سیره عقلاء

خب، کلام ما در قاعده فراغ و تجاوز است؛ چون ما قاعده فراغ و تجاوز را مقدم داشتیم به خاطر اهمیتی که دارد، اگرچه که مرحوم آخوند و شیخ اول قاعده فراغ و تجاوز را طرح نکرده‌اند. قبل از آنکه وارد این قاعده بشویم، یک کلمه از مرحوم آقای خویی رحمة‌الله‌علیه عرض کردیم؛ این کلمه را بگویم و ان‌شاءالله بعد همین امروز وارد قاعده فراغ و تجاوز می‌شویم.

در مانحن‌فیه آقای نائینی، آقای خویی فرمودند: اصل سببی اگر اماره اعتبار علم بشود، یا اصلی باشد که اعتبار علم بشود، اصل مسببی از بین می‌رود؛ چرا؟ چون او موضوعش شک است و من شک ندارم؛ خب این اماره قائم‌مقام علم موضوعی می‌شود.

یک اشکالی آقای صدر کرده بود، ما هم سابقاً یک اشکالی می‌کردیم که: آقای خویی، آقای نائینی! شما از کجا فهمیدید که عقلاء اماره را که علم می‌دانند، این را هم قائم‌مقام قطع طریقی می‌کنند و هم قائم‌مقام قطع موضوعی می‌کنند؟ از کجا می‌گویید؟ چون عقلاء کتابچه قانون که ندارند که بگویند اماره علم است و ما به اطلاقش تمسک کنیم! عقلاء عمل است؛ در میان عقلاء ما جایی نداریم که علم موضوع باشد تا اماره را قائم‌مقام بکنند، بعد ما بیاییم بگوییم آقا از این معلوم می‌شود که اماره که علم اعتبار می‌شود حاکم است و همه آثار بار می‌شود. ما همچین جایی نداریم.

🔹 ۰۵:۴۰ تحلیل کذب و قول به غیر علم در سیره عقلاء و نقد کلام مرحوم مظفر

حتی کذب در سیره عقلاء در عرف، اگر من الان بگویم باران می‌آید — شک دارم باران می‌آید یا نمی‌آید — بگویم باران می‌آید، در واقع هم باران بیاید، این عقلاء نمی‌گویند دروغ گفتی! دروغ به خبری می‌گویند که مخالف واقع باشد و مخبر یقین نداشته باشد. اما اگر یقین دارد الان باران می‌آید، بگوید باران می‌آید، ولو باران نیاید، نمی‌گویند دروغ گفتی. کذب هم باید مخالف واقع باشد و هم عرض کنم به حضور شما مخبر شک داشته باشد.

اصلاً آنجایی که خبر مخالف واقع نباشد، شک دارد، بگوید، اصلاً در سیره عقلاء این معلوم نیست که قبیح باشد؛ قول به غیر علم در سیره عقلاء قبحش معلوم نیست! حالا یک وقت یک عنوان دیگری بار بشود را کار ندارم؛ بله این قول به غیر علم بگوید به یک نفر ضرر بزند، مفسده ایجاد بکند، من اینها را کار ندارم؛ نه، همین‌طوری قول به غیر علم گفته. کما اینکه اصلاً کذبی که خودش مفسده‌ای نداشته باشد — مثلاً دروغ‌های شوخی که نه آبروی کسی می‌رود، نه ضرری دارد — اینها کذب‌ها دلیلی بر حرمتش در… شرع را نمی‌گویم‌ها! در سیره عقلاء و در عقل دلیلی بر حرمتش نیست.

اینکه مرحوم آقای مظفر رحمة‌الله‌علیه فرموده افعال سه قسم است: بعضی‌ها علت تامه حسن و قبح است مثل عدل و ظلم؛ بعضی‌ها مقتضی است مثل صدق و کذب؛ بعضی‌ها نه مقتضی است نه علت تامه است، بالوجوه و الاعتبار است مثل ضرب‌الیتیم؛ اینها هم از حرف‌هایی است که خب مرحوم آقای مظفر که از فلاسفه گرفته؛ فلاسفه هم که عرض کنم به حضور شما گاهی مواقع می‌خوابند، این به حساب بالششان خوب نیست، گردنشان… صبح که بلند می‌شوند یک مطالبی می‌گویند! [با مزاح] خب واقعاً اصلاً فکر نکردید آقا شما این حرف را می‌زنید؟ من اگر گفتم که «اِ پیشانی‌ات را نگاه کن، ببین زخم شده پسر!»، بعد این‌طوری کرد، این کار قبیحی انجام داده؟ عقلاء «يُذَمُّ فاعلُهُ»؟ نه! اصلاً این ذمّ فاعل نیست. این همش یک وجوه و اعتبار است؛ حالا کار نداریم.

🔹 ۰۹:۰۵ تفکیک سیره عقلاء در امور معیشتی و شرعی و ملاک حجیت عدم ردع

خب، ما عرض ما این است که عقلاء حتی اگر اماره را جای علم قرار بدهند و آثار علم موضوعی را بر اماره بار کنند، باز این سیره حجت نیست! ببینید بعضیا گفتند آقا این سیره عقلاء، اصلاً عقلاء مگر چنین چیزی دارند تا به سیره‌شان شما تمسک بکنید؟ مگر عقلاء استصحاب دارند؟ ما این اشکال را سابقاً می‌کردیم؛ ولی بعد فهمیدیم این اشکال درست نیست. چرا؟ چون سیره عقلاء دو قسم است:

اگر عقلاء مثلاً رجوع می‌کنند، عالم به جاهل… [یعنی جاهل به عالم]: در می‌خواهد برود، می‌رود پهلوی نجار؛ خانه می‌خواهد بسازد، می‌رود پهلوی بنا؛ مریض است، می‌رود پهلوی دکتر. ولی این سیره را سرایت نمی‌دهد به احکام شرعی! این سیره دلیلی بر حجیت ندارد. الان اگر کسی در باب تقلید بیاید بگوید آقا، سیره عقلاء دلیل تقلید است، چرا؟ چون هر جاهلی رجوع می‌کند به خبره؛ بعد مثال بزند مریض پهلوی دکتر می‌رود، در می‌خواهد پهلوی نجار می‌رود، خانه‌اش را می‌خواهد رنگ بکند پهلوی نقاش می‌رود؛ اینها هیچ به درد نمی‌خورد! چرا؟ چون اگر عقلاء در امور معیشتشان، در امور دنیوی‌شان رجوع می‌کنند به خبره، ولی در احکام شرعی رجوع به خبره نمی‌کنند. شارع لازم نیست این سیره را ردع بکند! عدم الردع کاشف از امضا نیست! برای چی ردع بکند؟!

مگر هیچ وقت امام صادق سلام‌الله‌علیه یک کسی خانه مثلاً شرقی غربی می‌ساخته… یک کسی اگر برود مثلاً فرض کنید تهِ مثلاً چه می‌دانم کهک یک خانه بخرد، حضرت بهش می‌فرمایند آقا تو برو مثلاً سمت بلوار امین بخر که در آینده گران‌تر می‌شود؟ امام علیه‌السلام بله، گاهی مواقع ارشاداتی نسبت به امور معاش هم دارند، ولی اشتباهات مردم در امور معاش را لازم نیست امام علیه‌السلام تصحیح بفرمایند! کاری به او حضرت ندارد.

لذا اینها باید متدینین اگر آمدند در مورد اماره، استصحاب را جاری کردند، این اگر امام علیه‌السلام قبول نداشته باشد باید ردع بفرمایند؛ چرا؟ چون این می‌شود خلاف شرع. لذا ما باید احراز بکنیم که عقلاء مثلاً رجوع می‌کردند در احکام شرعی‌شان، استصحاب جاری می‌کردند، تا ما بگوییم آقا خب اگر این خلاف شرع باشد، امام علیه‌السلام باید التفات بفرمایند و لعنة‌الله‌علی‌أعدائهم باید بیان بفرمایند؛ اصلاً شأن امام علیه‌السلام این است که مردم را از خلاف شرع به حساب چیز… منع بکند، جلوگیری بکند از خلاف شرع؛ بیان احکام است. خب، این عرضم… البته ما که اشکال کردیم در اینها، ولی حالا بر فرض از آن اشکال‌ها رفع ید بکنیم.

خب این در مانحن‌فیه یک مطلبی است. لذا ما باید ببینیم عقلاء آیا در مورد اماره استصحاب می‌کنند یا نمی‌کنند؟ اگر در مورد اماره استصحاب کردند، این استصحاب در اماره حجت است؛ حالا مسلکشان این است که اماره را علم می‌دانند، یا مسلکشان این است که اماره را منجز می‌دانند، یا مسلکشان این است که جعل حکم مماثل… هر چه که هست؛ چون خلاصه سیره عقلاء اگر حجت نباشد، اگر مطابق شرع نباشد، امام علیه‌السلام باید ردع بفرمایند. لذا اصلاً کسی این اشکالات را به نظر ما بکند، تمام این اشکالات منشأش عدم دقت در این حجیت سیره عقلاء است.

🔹 ۱۴:۳۷ اشاره به سابقه بحث در کلام محقق عراقی و تقریر استاد

این کلمات را من جایی ندیده بودم؛ به ذهن خودم رسیده بود شاید بیست سال پیش. اخیراً چند مدت پیش در کلام آقاضیاء رحمة‌الله‌علیه دیدم! نمی‌گویم دیگران ندارند، ممکن است دیگران هم داشته باشند، ولی احتمالاً اینهایی که دارند از آقاضیاء گرفته‌اند. البته من مطمئنم مقصود مرحوم آقای خویی هم همین است؛ اصلاً کسی غیر از این عرضی که من می‌کنم بفرماید، این به مطلب دقت نکرده! اما عبارت‌ها ناقص و نارسا است. بیان آقا حتی ما خدمت استاد رحمة‌الله‌علیه هم بودیم که استاد — من همیشه این را عرض می‌کنم، در این مطلب شبهه‌ای نیست — که در تسلط بر کلمات آقای خویی هیچ‌کس به استاد نمی‌رسید! کار ندارم ممکن است یک کسی استعدادش از استاد بیشتر باشد، دقتش… من به آنها کار ندارم، ولی در تسلط بر کلمات آقای خویی [بی‌نظیر بودند]؛ لذا من همیشه عرض می‌کردم «کوپی برابر اصل»! یعنی آقای خویی حرفش را توضیح بدهد یا استاد حرف آقای خویی را توضیح بدهد، فرقی نمی‌کند. ایشان هم ما در طول این بیست سالی که خدمت ایشان بودیم، این مطلب را از ایشان در این تقریر نمی‌شنیدیم. خب این یک مطلب که تمام شد.

🔹 ۱۶:۰۹ ورود به مبحث قاعده فراغ و تجاوز

بعد، مرحوم شیخ رحمة‌الله‌علیه، آخوند، اینها [در] این بحث قاعده فراغ و اینها [ورود کرده‌اند]. خب ما ببینیم که قاعده فراغ و تجاوز، این دوره دوره سوم است یا دوره چهارم است؟ سوم که صددرصد [است] که قاعده فراغ و تجاوز را ما بحث می‌کنیم؛ آن دوره اولیش که من یادم هست مال بیست و هفت هشت سال پیش است، و شاید در آن دوره اول توضیحات بیشتر از این دوره بدهیم؛ البته دقت‌ها صددرصد در این دوره بیشتر است، ولی ان‌شاءالله ولی توضیحات… لذا فکر می‌کنم صوت‌ها و نوشته‌ها هست، حالا یا از توی کانال یا از توی سایت، حتماً مراجعه بفرمایید گوش بدهید، ان‌شاءالله نافع است.

🔹 ۱۷:۳۰ مسئله اصولی یا فقهی بودن قاعده فراغ و تجاوز

یک بحثی که مرحوم آقای خویی رحمة‌الله‌علیه طرح کرده که قاعده فراغ و قاعده تجاوز آیا قاعده اصولیه است یا قاعده فقهیه است؟

خب، معروف و مشهور این است که این قاعده فقهیه است؛ ولاکن چون در فقه یک جای خاصی بحث نشده، اینجا به مناسبت بحث کرده‌اند. خب چرا قاعده فقهیه است؟

چون‌که فرموده‌اند قاعده اصولیه دو تا ممیزه دارد:

۱. استنباطنهتطبیق.

۲. قاعده اصولیه نتیجه‌اش حکم کلّی است نه حکم جزئی.

الان «لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ» اصولی است یا فقهی است؟ خب فقهی است! چرا؟ چون شما می‌گویی: «الصَّوْمُ ضَرَرِيٌّ، وَلَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ»؛ این تطبیق است. تطبیق یعنی صغرا و نتیجه داخل کبراست، یکی از مصادیق کبراست؛ اگر کبرا را کیسه‌اش را خالی بکنی نتیجه از تویش درمی‌آید! ولی در استنباط، نتیجه داخل کبرا نیست؛ نتیجه یک چیز خارج است. استنباط یعنی پُل؛ ما از این کبرا یک پُل می‌زنیم، از این پل می‌رسیم به نتیجه. لذا در تطبیق نتیجه یکی از صغریات کبراست، در استنباط مستنبَط غیر از مستنبَط‌منه است، دو تا چیز است، داخل نیست؛ هر چه که شما این کیسه را بریزی، خالی بکنی، تکان بدهی، از تویش نتیجه درنمی‌آید!

مثلاً حجیت خبر ثقه مسئله اصولی است؛ چرا؟ چون‌که خبر ثقه علم است… علم به حجیت… علم به نتیجه لازمش است [یعنی لازمه عقلی/اصولی‌اش این است]؛ خبر ثقه جعل منجزیت است، منجزیت نتیجه یک عرض کنم به حضور شما شیء آخر است.

🔹 ۲۱:۰۱ تحلیل کلام شیخ انصاری در صفحه ۲ رسائل درباره معانی سه‌گانه حجت

لذا یک حرفی شیخ رحمة‌الله‌علیه دارد در صفحه دو «رسائل»؛ چند جای رسائل است که اگر کسی مدعی باشد من استاد رسائلم، آن چند جا را باید امتحان بدهد! اگر آن چند جا را درست توضیح داد، این صددرصد استاد رسائل است! یکی از آن چند جا، صفحه دوم آن رسائل‌های قدیم بزرگ‌های رحلی است؛ چون آنجا مرحوم شیخ رحمة‌الله‌علیه می‌فرماید:

قطع: یک قطع به معنای لغوی، یک قطع اصطلاح منطقی، یک قطع اصطلاح اصولی؛ حجت اصولی، حجت به معنای لغوی، حجت به معنای منطقی، حجت به معنای اصولی.

می‌فرماید قطع طریقی حجت است به معنای لغوی (احتجاج می‌کند)؛ حجت به معنای منطقی نیست، چرا؟ چون نمی‌توانیم بگوییم: «هَذَا خَمْرٌ وَکُلُّ مَقْطُوعِ الْخَمْرِيَّةِ حَرَامٌ»؛ چون حرمت رفته روی ذات خمر، نه روی مقطوع‌الخمریة.

بعد حجت به معنای اصولی چیست؟ می‌فرماید قطع طریقی فقط حجت به معنای لغوی است. قطع موضوعی هم حجت به معنای لغوی است هم حجت به معنای منطقی، چون قطع موضوعی می‌توانیم بگوییم: «هَذَا مَقْطُوعُ الْخَمْرِيَّةِ وَکُلُّ مَقْطُوعِ الْخَمْرِيَّةِ حَرَامٌ»؛ چون بنابر اینکه قطع موضوعی باشد، حرمت رفته روی به حساب چیز… مقطوع‌الخمریة؛ و قطع موضوعی یعنی حد وسط! معذرت می‌خواهم، حجت منطقی یعنی حد وسط! حجت منطقی یعنی اثبات می‌کند کبرا را برای صغرا، نتیجه را اثبات می‌کند؛ حالا یا به مجموع قیاس حجت به معنای منطقی می‌گویند، یا به خصوص همان حد وسط، حالا این مهم نیست ما [کاری نداریم].

بعد می‌فرماید همین قطع موضوعی حجت به معنای اصولی نیست! حجت به معنای لغوی هست، حجت به معنای منطقی هست، ولی حجت به معنای اصولی نیست. چرا؟ چون حجت به معنای اصولی معنا می‌کند اونی که ثابت می‌کند حکم متعلقش را، حکم متعلقش را! ما می‌گوییم «هَذَا مَقْطُوعُ الْخَمْرِيَّةِ» می‌گوییم «وَکُلُّ مَقْطُوعِ الْخَمْرِيَّةِ حَرَامٌ»؛ ولی این حکم مقطوع‌الخمریه را ثابت می‌کند، نه حکم خمر را! چون فرض این است در قطع موضوعی حکم رفته روی مقطوع‌الخمریة.

بعد می‌فرماید بخلاف ظن؛ ظن حجت به معنای اصولی هم هست! به خاطر اینکه اثبات حکم متعلقش می‌کند: «هَذَا مَظْنُونُ الْخَمْرِيَّةِ وَکُلُّ مَظْنُونِ الْخَمْرِيَّةِ حَرَامٌ => هَذَا حَرَامٌ». هَذَا حَرَامٌ!

🔹 ۲۵:۰۹ نقد اشکال صاحب تهذیب‌الاصول بر شیخ انصاری

بعضی‌ها مثل صاحب تهذیب‌الاصول رحمة‌الله‌علیه به شیخ اشکال کردند که شیخ! چه فرقی هست بین ظن و بین قطع موضوعی؟ در قطع موضوعی می‌گوییم «هَذَا مَقْطُوعُ الْخَمْرِيَّةِ وَکُلُّ مَقْطُوعِ الْخَمْرِيَّةِ حَرَامٌ»، اینجا هم می‌گوییم «هَذَا مَظْنُونُ الْخَمْرِيَّةِ وَکُلُّ مَظْنُونِ الْخَمْرِيَّةِ حَرَامٌ»، چه فرقی می‌کند؟!

این دقت نشده؛ کمتر کسی دیدم این عبارت شیخ را توضیح درست بدهد! اولین بار مرحوم استاد رحمة‌الله‌علیه این عبارت را درست توضیح داد. فرق ظن و قطع این است: در قطع، وقتی که شما می‌گویی «هَذَا مَقْطُوعُ الْخَمْرِيَّةِ وَکُلُّ مَقْطُوعِ الْخَمْرِيَّةِ حَرَامٌ»، این حرمت نتیجه روی مقطوع‌الخمریه رفته، به حکم واقعی؛ فرضاً این حکم واقعی رفته روی قطع، اثبات حکم متعلق نکرده. ولی آنجا که می‌گویی «هَذَا مَظْنُونُ الْخَمْرِيَّةِ وَکُلُّ مَظْنُونِ الْخَمْرِيَّةِ حَرَامٌ»، این «حَرَامٌ» حکم ظاهری است؛ چون مسلک شیخ در حجیت جعل حکم مماثل است. نتیجه می‌شود «هَذَا حَرَامٌ» یعنی مظنون‌الخمریه؛ منتها این به درد اصولی نمی‌خورد! این به درد اصولی نمی‌خورد، فایده ندارد؛ چون اصولی حکم ظاهری برایش ارزش ندارد. اصولی — حالا مرحوم آقاضیاء رحمة‌الله‌علیه شوخی می‌کردند یا مثلاً فرموده‌اند — آقا ما با رضای خداوند سبحان کار نداریم اصلاً! ما باید یک کاری بکنیم که فردای قیامت عقاب نشویم! ما دنبال این می‌گردیم که عقاب نشویم! از این حکم ظاهری که در نتیجه هست، ما منتقل می‌شویم به حکم شرعی. حکم شرعی چیست؟ تنجز حرمت خمر! ببین منتقل می‌شویم به حرمت خمر؛ پس شد حکم متعلق، چون مظنون‌الخمریة [بود]! او برای فقیه مهم است!

لذا مرحوم استاد رحمة‌الله‌علیه یا بعضی دیگر این کلمه را اضافه کردند: مسئله اصولی مسئله‌ای است که استنباط حکم شرعی أو حالِ الحکم الشرعي [باشد]. آن «حال» را که اضافه کردند به خاطر همین‌جاست.

این نکته را اینهایی که به شیخ اشکال کردند غفلت کردند؛ ظاهراً حالا صددرصد غفلت کردند؛ چون اگر غفلت نمی‌کردند و این مطلب در ذهنشان بود، به عنوان یک «ان قلت» ذکر می‌کردند و جواب می‌دادند دیگر: ان قلت، قلت. حالا کار نداریم.

🔹 ۲۸:۴۸ تطبیق ضابطه بر قاعده فراغ و تجاوز

در مانحن‌فیه قاعده فراغ و تجاوز استنباط است، تطبیق نیست، بخلاف قاعده «لا ضرر». چون‌که الان این نماز را خواندم، شک کردم در صحتش؛ و هر نمازی که شک کردی در صحتش، هر عملی بعد از عمل [شک کردی]، «بَلَى قَدْ رَکَعْتَ» یا «فَأَمْضِهِ کَمَا هُوَ». «فَأَمْضِهِ کَمَا هُوَ»؛ خب «فَأَمْضِهِ کَمَا هُوَ» این نتیجه می‌شود؛ این به درد نمی‌خورد! «فَأَمْضِهِ کَمَا هُوَ» مگر می‌خواهم سرکه بیندازم که «فَأَمْضِهِ کَمَا هُوَ»؟! [با مزاح] از این «فَأَمْضِهِ»، فقیه منتقل می‌شود که اگر این نماز باطل باشد، ناقص باشد، فردای قیامت عقاب نمی‌شود؛ او مهم است!

لذا می‌شود استنباط، منتها استنباط حال حکم شرعی؛ استنباط می‌کنیم چی را؟ معذوریت را! به همین جهت قاعده فراغ، قاعده تجاوز استنباط است مثل حجیت خبر ثقه.

اما استنباط حکم جزئی است! در دلیل حجیت خبر ثقه، خبر ثقه قائم شده بر حرمت خمر؛ نتیجه هم می‌شود استنباط حرمت خمر کلی است: این خمر، این خمر، این خمر، این خمر… قاعده فراغ جزئی است: این نماز! این نماز الان صحیح است! لذا فرمودند مسئله اصولی دو تا رکن دارد: ۱. استنباط حکم شرعی نه تطبیق؛ ۲. اینکه نتیجه حکم کلی الهی باشد، نه حکم جزئی باشد.

🔹 ۳۲:۱۲ نقد تعریف متعارف علم اصول و ضابطه تمایز علوم

خب، این فرمایش مرحوم آقای خویی رحمة‌الله‌علیه است که قاعده فراغ و قاعده تجاوز قاعده فقهیه است. ببینید یک مشکلی که هست در واقع: این تعریف قاعده اصولیه شده دلبخواهی!

مثلاً آقای آخوند معنا می‌کند: «هِيَ الْقَوَاعِدُ الْمُمَهَّدَةُ الَّتِي يُمْکِنُ أَنْ يُقَالَ تَقَعُ فِي طَرِيقِ اسْتِنْبَاطِ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ الْكُلِّيَّةِ الْإِلَهِيَّةِ». خب بعد یک‌دفعه می‌بیند إ! جلد دو کفایه از بین رفت! برائت، استصحاب، اشتغال، تخییر، چکار کنیم؟ این را باز چکار کنیم؟ اشکال ندارد، یک قید دیگر هم اضافه می‌کنیم: «أَوِ الَّتِي يَنْتَهِي إِلَيْهَا الْمُجْتَهِدُ بَعْدَ الْفَحْصِ وَالْيَأْسِ عَنِ الْأَدِلَّةِ».

آقای صدر می‌آید می‌بیند: إ! خب قاعده طهارت را چکار بکنیم؟ إهِ! خب قاعده طهارت هم نتیجه‌اش کلی است، هم استنباط است؛ این را چکار بکنیم؟ آقای خویی می‌فرمایند قاعده طهارت مسئله اصولی است! هیچ کاری نمی‌کنیم! خب آقا مسئله اصولی است، در کجای اصول بحث شده؟ می‌گوید خب بی‌خود! مسئله اصولی است، بردند تو فقه بحث کردند؛ بی‌خود! آقای صدر می‌گوید که نمی‌شود آقا، من قاعده طهارت در اصول بحث نشده! خب چکار بکنیم، این را باید چکار بکنیم؟ یک کلمه «سيّالة» هم اضافه کن: «هِيَ الْقَوَاعِدُ السَّيَّالَةُ»؛ در جمیع فقه کاربرد داشته باشد. خب چرا؟ به خاطر اینکه قاعده طهارت را خارج بکنیم!

🔹 ۳۴:۳۷ تمایز علوم به موضوعات، اغراض، یا «کیف و عشق»!

لذا آقا، تمایز علوم به چیست؟ به موضوعات است؟ به محمولات است؟ به اغراض است؟ آخوند فرموده نبود تمایز علوم به موضوعات؟ به خاطر اینکه اگر تمایز علوم به موضوعات باشد، لازم می‌آید هر مسئله‌ای یک علم باشد، یا تمام علوم یک علم باشد!

خب، تمایز علوم به چیست؟ به اغراض! اغراض؟ اغراض؟ آقا اغراض، بله. [مکث و تفکر] آقای آخوند! خب تمایز علوم به اغراض هم باشد، اشکال شما باز وارد است! چرا؟ شما می‌گویید غرض اصولی این است که استنباط احکام شرعیه الهیه؛ یک کسی می‌گوید من می‌خواهم یک اصولی بنویسم، غرضم استنباط احکام از استصحاب [است]! غرض را کوچک می‌کند! همچین فکر کردی که با… آقای آخوند مشکل را حل کردی؟ نه!

لذا اگر از ما بپرسند آقا، تمایز علوم به چیست؟ تمایز علوم به کیف است، به عشق است! [با تبسم و تأکید] بله، وقتی که خودبه‌خود یک علم گسترده بشود، غرضش هم کوچک می‌شود، موضوعش هم کوچک می‌شود.

یه وقتی پزشکی همه‌اش یک علم بود؛ الان پزشکی چهل تا علم شده! فقه، من اون که الان احساس می‌کنم نقشه آینده هست این است که ما در آینده شورای مرجعیت خواهیم داشت متشکل از چهل تا مجتهد! چرا؟ چون یک کسی می‌گوید آقا من فقه رسانه بلدم؛ یک کسی می‌گوید من… امروز شنیدم یک کسی می‌گفت فقه کشاورزی [می‌خوانم]! فقه کشاورزی! خب آقا، شما استفتا کردی مثل الان تو پزشکی، استفتا کردی بله؛ این استفتا یک شبهه در ناحیه کشاورزی دارد، یک شبهه در ناحیه رسانه دارد، یک شبهه در ناحیه اقتصاد دارد؛ این را بدهید به عرضم به حضور شما چهل نفر به لجنه، لجنه جواب می‌دهد! مثل ساختمان که می‌گویند چک‌لیست؛ مثلاً او می‌آید برق ساختمان را چک می‌کند و می‌رود. بهش می‌گویند آقا، آخه تو کوری؟ این لوله آب می‌دهد! می‌گوید آقا من کور نیستم، اتفاقاً دیدم! مربوط به من نیست، کار من نیست! من تو چیز… اگر برق‌ها هر تویش ایراد دارد من مؤاخذه‌ام!

▶ ⏱ ۳۸:۰۴ خب این همه برای چی است؟ همه برای یک کلمه است که آقا، مجتهد شدن احتیاج به استعداد و زحمت خیلی زیاد و استاد قوی می‌خواهد و اینها در حوزه نیست! ما می‌خواهیم به دو سال سه سال مجتهد به دست بیاوریم؛ خب چکار بکنیم؟ فقه را تکه‌تکه کردیم؛ در آینده نه چندان دور هم اصول هم همین‌طور است! آقا فقه رسانه، اصول ظواهر، اصول باب اوامر؛ اوامر هم زیاد است ببخشید، اصول صیغه افعل! دیگر این غافل از این است که بابا این اصول صیغه افعل احتیاج به استصحاب هم دارد! این فقه رسانه احتیاجی به تخصص عرض کنم به حضور شما در تعارض ادله هم دارد! این است!

🔹 ۳۹:۰۸ نقد قید «استطراداً» و اصلاح تعریف علم اصول

خب، لذا آقای صدر چون دیده قاعده طهارت گیر است، یک کلمه «سیاله» انداخت. ما اصلاً گفتیم آقا، قاعده اصولیه چیست، قاعده فقهیه چیست؟ گفتیم بستگی دارد اصولی چی دلش بخواهد! یک اصولی می‌گوید اشکال ندارد قاعده طهارت را هم بحث می‌کنم؛ یک اصولی می‌گوید قاعده تجاوز هم بحث می‌کنم.

می‌گوید آخه بابا اصولی گفته: «هِيَ الْقَوَاعِدُ الْمُمَهَّدَةُ لِاسْتِنْبَاطِ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ الْكُلِّيَّةِ الْإِلَهِيَّةِ»! می‌گوییم آقا این اصولی خدا بوده؟ نه. این اصولی پیغمبر خدا بوده؟ نه. خب برای چی کار را کرده؟ این چه کاری؟ این چه اشتباهی؟ این چه خطایی؟ خب او شما که قاعده فراغ را، قاعده تجاوز را، برائت در شبهات موضوعیه را، حجیت خبر ثقه در شبهات موضوعیه را، عرض کنم به حضور شما آن اشتغال در موضوعی را، چه می‌دانم قاعده ید را، قرعه را، همه اینها را که در اصول بحث کردید! خب این چه کاری، چه اشتباهی، چه خطایی که شما بیایید اصول را معنا بکنید «هِيَ الْقَوَاعِدُ الْمُمَهَّدَةُ لِاسْتِنْبَاطِ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ الْكُلِّيَّةِ الْإِلَهِيَّةِ»، بعد گیر بکنید که آقا ما دو سال و نیم اینها را بحث می‌کردیم، بعد بگویید این استطراداً بحث می‌کردیم!

صیغه «افعل» ظاهر در وجوب است که یک جلسه یا دو جلسه بحث می‌شود مسئله اصولیه است، اما دو سال و نیم بحث اصول… نه، این استطراداً [بحث شده]؟! آخه این چه کاری است؟! شما بیا معنا بکن بگو آقا: اصول «هِيَ الْقَوَاعِدُ الْمُمَهَّدَةُ لِاسْتِنْبَاطِ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ الْإِلَهِيَّةِ كُلِّيَّةً أَوْ جُزْئِيَّةً». تمام شد و رفت!

لذا همچین فکر بکنی که حالا نه، اینکه مثلاً آقایون توضیح دادند که قاعده فراغ اصولی نیست فقهیه است، مثلاً حالا اینها خیلی زحمت… مثلاً مطلب را خوب تا «هم فیها خالدونش» مثلاً رفته‌اند دقیق [نه!]. یا مثلاً آقای صدر حالا «عنصر سیاله»! این چه کاری است؟ یک وقت هست یک کتاب اصولی نوشته شده، حالا ما می‌خواهیم این را ضابطه‌مند بکنیم، اسم برایش بگذاریم؛ هی مجبوریم یک قیدی بیاوریم، یک قیدی بیاوریم، یک قیدی بیاوریم، یک قیدی بیاوریم تا اینها را آن تو جا بدهیم! یک وقت هست نه، یک کسی می‌خواهد الان یک کتاب اصولی بنویسد؛ خب این به عشقش است؛ می‌گوید آقا من فکر کردم یک کتاب اصولی می‌خواهم بنویسم که دیگر این قاعده طهارت را هم بیاورم، این قاعده فراغ و تجاوز و اینها را هم بیاورم. می‌گوید آقا خب خلاف است؟ می‌گویم نه، خلاف نیست؛ الان تعریف می‌کند. بله قاعدتاً به نظر من انسان داعی ندارد، حالا یک علم اصولی تشکیل شده، یک مباحث اصولی طرح شده؛ حالا بیا آقای صدر عنصر [سیاله بگذارد]، آقای خویی بفرماید قاعده طهارت مسئله اصولی است ولی در فقه طرح کرده [باشند]؛ خب این درست نیست آقای خویی! چطور شد مسئله اصولی؟ اینکه مثلاً کلمه سیاله را اضافه می‌کنند، این با ذوق مثلاً بی‌راه نیست؛ اما کلمه «استنباط احکام کلیه شرعیه»، این اصلاً با ذوق نمی‌خواند! این با گرد و خاک و با خشت خام می‌خواند! بابا خب این همه مباحث تو اصول هم طرح شده، تو فقه هم جایی ندارد، بعد شما بیایید بگویید آقا نه، اینها استطراداً طرح شده، «طَرْداً لِلْبَاب» طرح شده! آخه این چه حرفی شد؟! این چه کاری است؟! خب کلمه «جزئیة» را هم اضافه بکن!

🔹 ۴۴:۱۰ ثمره عملی اصولی یا فقهی بودن قاعده فراغ و تجاوز

لذا قاعده فراغ، حالا قاعده اصولیه است یا قاعده فقهیه است؟ ممکن است کسی بگوید آقا اصلاً این اثر دارد؟ حالا قاعده فراغ اصولی است یا فقهی است اثر هم دارد؟ اگر اثر دارد پس دلبخواهی نیست؛ باید به اثرش نگاه بکنیم!

مرحوم شیخنا الأستاذ رحمة‌الله‌علیه فرموده‌اند اثر دارد: اثرش این است که تقلید در قاعده اصولیه جایز نیست، ولی تقلید در قاعده فقهیه جایز است! اگر قاعده فراغ، قاعده اصولیه باشد تقلید جایز نیست؛ اگر قاعده فقهیه باشد تقلید جایز است.

این حرف درست است یا درست نیست؟ وللکلام تتمّةٌ إن‌شاءالله فردا به شرط الحیاة و التوفیق. وصلّی الله علی محمد و آله الطاهرین و لعنة الله علی أعدائهم أجمعین.

🔹 ۴۵:۲۸ پرسش و پاسخ پس از ختم درس

🔹 📱 کپشن ویژه تلگرام و ایتا

🎤 #صوت_خارج_اصول

🗒 جلسه: ۱۳۳۳

📒 بحث: #اصول_عملیه | #قاعده_فراغ_و_تجاوز

📝 مباحث:

تکمیل بحث سیره عقلاء در قائم‌مقام قطع موضوعی قرار دادن اماره؛ تفکیک سیره عقلاء در امور معیشتی از سیره متشرعه در احکام شرعی و ملاک عدم ردع؛ ورود به مبحث قاعده فراغ و تجاوز؛ بررسی اصولی یا فقهی بودن قاعده فراغ و تجاوز و دو رکن آن؛ تحلیل کلام شیخ انصاری در صفحه دوم رسائل درباره اقسام حجت و پاسخ به صاحب تهذیب‌الاصول؛ نقد تعریف متعارف علم اصول و ضابطه تمایز علوم؛ بیان ثمره عملی اصولی یا فقهی بودن قاعده در جواز تقلید.

🏷 #آیت_الله_احمدی_شاهرودی #اصول_فقه #سیره_عقلاء #قاعده_فراغ #قاعده_تجاوز #شیخ_انصاری #رسائل #آیت_الله_خویی

🌐 پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله عبدالله احمدی شاهرودی:

https://ahmadishahroudi.ir

🔹 تلگرام: https://t.me/ahmadishahroudichannel

🔸 ایتا: https://eitaa.com/ahmadishahroudichannel

🔹 🗂️ دسته‌بندی و متادیتای سایت (ahmadishahroudi.ir)

– 📌 عنوان پیشنهادی پست (SEO Title): درس خارج اصول – جلسه ۱۳۳۳ | ملاک حجیت سیره عقلاء و بررسی اصولی یا فقهی بودن قاعده فراغ و تجاوز

– 📂 مسیر دسته‌بندی در سایت: [#۴] آرشیو دروس حوزوی › [#۱۱] اصول › [#۱۰۹۶] المقصد السابع الأصول العملية › [#۱۳۳۲] ۵- قاعدة الفراغ و التجاوز › ۱- المقدمة و أصولية القاعدة أو فقهيتها [پیشنهاد دسته‌بندی جدید]

🏷️ برچسب‌های پیشنهادی وردپرس (WP Tags): قاعده فراغ و تجاوز، سیره عقلاء، عدم ردع، قاعده اصولی و فقهی، معانی حجت، قطع موضوعی، رسائل، شیخ انصاری، آیت الله خویی، آخوند خراسانی، شهید صدر، مرحوم مظفر، تمایز علوم، جواز تقلید