اصول جلسه ۱۳۴۷ جمع‌بندی قاعده فراغ و بررسی گستره قاعده تجاوز سه‌شنبه ۵ آبان ۱۴۰۵

📅 سه‌شنبه ۵ آبان ۱۴۰۵ — اصول (جلسهٔ ۱۳۴۷)

🔹 ۰۳:۱۳ جمع‌بندی قاعده فراغ و بررسی گستره قاعده تجاوز

کلام در این بود که قاعده فراغ و تجاوز؛ ما روز آخر این را عرض کردیم که بعید نیست قاعده فراغ در اثنای عمل جاری نشود؛ «این شیء» یعنی مرکب: «كُلُّ مَا مَضَى مِنْ صَلَاتِكَ وَ طَهُورِكَ».

اما قاعده تجاوز؛ یک شبهه‌ای ما داریم که آیا این قاعده تجاوز در همه‌جا جاری می‌شود، و لو مرکب هم نباشد؟ مثل اینکه الان شما نماز عصر خواندید، نمی‌دانید نماز ظهر خوانده‌اید یا نه؟ تطهیر کردید، نمی‌دانید استبرا کرده‌اید یا نه؟ وارد نماز می‌شوید، نمی‌دانید وضو گرفته‌اید یا نه؟ در این‌ها قاعده تجاوز جاری می‌شود یا جاری نمی‌شود؟ خب ما عرض کردیم قاعده تجاوز جاری می‌شود.

چرا؟ به خاطر اینکه در این — عرضم به حضور شما — صحیحه زراره این است… صحیحه زراره این است: «رَجُلٌ شَكَّ فِي الْأَذَانِ وَ قَدْ دَخَلَ فِي الْإِقَامَةِ؟ قَالَ: يَمْضِي… ثُمَّ قَالَ: يَا زُرَارَةُ، إِذَا خَرَجْتَ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ دَخَلْتَ فِي غَيْرِهِ فَشَكُّكَ لَيْسَ بِشَيْءٍ».

▶ ⏱ ۰۵:۴۵ خب چرا امام علیه السلام فقط از همین… این‌هایی که زراره مثال زد خب — این‌هایی که زراره مثال زده، خب زراره سؤال کرده، جواب امام علیه السلام مطلق است: «ثُمَّ قَالَ: يَا زُرَارَةُ، إِذَا خَرَجْتَ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ دَخَلْتَ فِي غَيْرِهِ فَشَكُّكَ لَيْسَ بِشَيْءٍ». منتها بعضی از این‌ها، خود امام علیه السلام [فرموده‌اند] که صحیحه — عرضم به حضور شما — موثقه اسماعیل بن جابر این است: «إِنْ شَكَّ فِي الرُّكُوعِ بَعْدَ مَا سَجَدَ، وَ إِنْ شَكَّ فِي السُّجُودِ بَعْدَ مَا قَامَ فَلْيَمْضِ؛ كُلُّ شَيْءٍ شَكَّ فِيهِ مِمَّا قَدْ جَاوَزَهُ وَ دَخَلَ فِي غَيْرِهِ فَلْيَمْضِ عَلَيْهِ».

خب چرا امام علیه السلام فقط از همین صلاة مثال زده، اصلاً از غیر صلاة مثال نزده؟ این — عرضم به حضور [شما] — تمام این روایات یا سؤال است یا اینکه امام علیه السلام فقط از صلاة مثال زده. خب ممکن است کسی بگوید باشد، به خاطر اینکه در صلاة بیشتر محل ابتلاست، لذا امام علیه السلام مثال زد: «كُلُّ شَيْءٍ شَكَّ فِيهِ مِمَّا قَدْ جَاوَزَهُ وَ دَخَلَ فِي غَيْرِهِ فَلْيَمْضِ عَلَيْهِ».

🔹 ۰۷:۴۰ جریان قاعده تجاوز در مرکبات غیرصلاتی (حج و عقود)

و لكن این بیشتر از مرکبات استفاده نمی‌شود. الان مثلاً اگر کسی سعی می‌کند، نمی‌داند آیا طواف به جا آورده یا طواف به جا نیاورده، خب قاعده تجاوز چرا جاری نکند؟ این مرکب است دیگر؛ موالات هم معتبر است، به خاطر اینکه اگر کسی — عرضم به حضور شما — روز طواف می‌کند نباید سعی‌اش را به شب بیندازد، اگر سعی‌اش به شب افتاد طوافش هم باطل می‌شود؛ اگر کسی شب طواف می‌کند نباید سعی‌اش را به روز بیندازد، اگر سعی‌اش را به روز بیندازد — شب طواف کرده — طوافش هم باطل می‌شود. یا الان نماز طواف می‌خواند، نمی‌داند که آیا — عرضم به حضور شما — طواف کرده یا طواف نکرده؟ خب «كُلُّ شَيْءٍ شَكَّ فِيهِ مِمَّا قَدْ جَاوَزَهُ»؛ این از طواف تجاوز کرده و وارد نماز طواف شده. همان‌طوری که صلاة یک مرکب [است و] چند تا جزء دارد، حج هم یک مرکب [است و] چند تا جزء دارد.

ولی من فکر نمی‌کنم که — عرضم به حضور شما — این‌ها را کسی ملتزم بشود که اگر کسی دارد سعی می‌کند، نمی‌داند طواف کرده یا نه، اعتنا نکند؛ یا اگر کسی — عرضم — نماز طواف می‌خواند، نمی‌داند سعی کرده یا نه؛ یا مثلاً اگر کسی الان نمی‌داند مُحرم شده یا نه، شک دارد محرم شده یا نه، الان دارد طواف می‌کند، احتمال می‌دهد محرم نشده باشد، خب چه اشکال دارد که «كُلُّ شَيْءٍ شَكَّ فِيهِ مِمَّا قَدْ جَاوَزَهُ وَ دَخَلَ فِي غَيْرِهِ»؟

▶ ⏱ ۱۰:۰۴ ولی من تو ذهنم این است [که] این‌ها را شاید کسی ملتزم نشود؛ ولی ما باید ملتزم بشویم. ما جوابی نداریم؛ چون‌که این موثقه اسماعیل بن جابر [و] صحیحه زراره، جواب امام علیه السلام مطلق است؛ چون «يَا زُرَارَةُ، إِذَا خَرَجْتَ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ دَخَلْتَ فِي غَيْرِهِ فَشَكُّكَ لَيْسَ بِشَيْءٍ»؛ «فَشَكُّكَ لَيْسَ بِشَيْءٍ». لذا این احتیاجی ندارد که — عرضم به حضور شما — حالا چرا در این‌ها آقای خویی… البته من هنوز به ضرس قاطع عرض نمی‌کنم، ولی قاعدتاً باید ملتزم بشویم، و ما هم ملتزم می‌شویم.

🔹 ۱۱:۴۴ تمایز امور مرکب و غیرمرکب و پاسخ به پرسش‌های شاگردان

بله، در مثل چیز ما ملتزم نمی‌شویم، در مثل این — یعنی خلاف احتیاط می‌کنیم — در مثل این به حساب استبرا و غسل به حساب مخرج بول؛ چون استبرا و غسل مخرج بول یک مرکب نیست. این مثل نماز ظهر و عصر است؛ در نماز ظهر و عصر هم ما ملتزم نمی‌شویم. باید از اجزاء یک مرکب باشد.

ولی در مثل — عرضم به حضور شما — چیز ملتزم می‌شویم؛ یا الان یک کسی گفت «قَبِلْتُ»، نمی‌داند ایجاب را گفت یا نگفت؛ گفت «قَبِلْتُ»؛ خب چرا اینجا به حساب قاعده تجاوز جاری نشود؟ جای ایجاب قبل از قبول است، چرا قاعده تجاوز جاری نشود؟ چرا جاری نشود؟ آن جاهایی که جزء است، اگر شک کرد، ما ملتزم می‌شویم که — عرضم به حضور شما — به حساب…

🔹 ۱۵:۰۰ آغاز بحث قاعده ید و تقدم آن بر استصحاب

بعد إن‌شاءالله قاعده ید را شروع می‌کنیم. خب، قاعده ید در واقع تقدمش بر استصحاب واضح است؛ چون‌که در اکثر موارد قاعده ید، استصحاب عدم ملکیت است؛ مخصوصاً آن‌هایی که — عرضم به حضور شما — این استصحاب عدم ازلی را قبول دارند. حتی آن‌هایی که استصحاب عدم ازلی را هم قبول ندارند، خب این زمین یا به ارث رسیده، یا خریده، یا احیا کرده؛ این لباس را یا — عرضم به حضور شما — مثلاً خریده، اگر خودش هم بافته باشد پشمش را از دیگری خریده. کجا باشد که این یک گوسفندی از خودش باشد، از اول پشمش هم از خودش باشد که بگوییم یک وقتی که این پشم ملک غیر نبود، بگوییم این… ولی ملک خودش نبود وقتی که نبود؟ اگر کسی استصحاب عدم ازلی را قبول داشته باشد که کارش راحت است؛ اگر کسی استصحاب عدم ازلی را قبول نداشته باشد، نوعاً قاعده ید [مقدم] می‌شود.

مضافاً به اینکه اصلاً در غیر استصحاب عدم ازلی، چون «لَوْلَاهُ لَمْ يَسْتَقِمْ لِلْمُسْلِمِينَ سُوقٌ»، اگر معتبر نبود، خب تو بازار که معمولاً بازاری‌ها می‌روند گوشت و شیر و این‌ها را می‌خرند؛ خودش که گاوداری نداشته، بازار معمولاً می‌خرند از دیگران می‌آورند؛ خب استصحاب عدم ملک [جاری است].

ما قبول نداریم که قاعده ید حاکم است؛ ما قبول نداریم که قاعده ید حاکم است، چون‌که قاعده ید علمی نیست. اما اینکه مقدم است، چون استصحاب لغو می‌شود. خیلی‌خیلی نادر مواردی هست که استصحاب — عرضم به حضور شما — جاری نشود…

🔹 ۱۸:۲۷ انقلاب قاعده ید و شرایط اعتبار ذوالید

این قاعده ید در یک جا منقلب می‌شود: در سیره عقلا آن جایی است که «این کتاب ملک من بوده». خب الان دست شماست؛ شما می‌گویی این کتاب ملک من است، خریده‌ام یا مثلاً… من منکرم! اگر صاحب ذوالید قبلی منکر باشد، اینجا نوبت به قاعده ید نمی‌رسد؛ آن قبلیه یدش معتبر است.

نه اینکه هر جایی که ید حالت سابقه داشته باشد! بعضی‌ها خیال می‌کنند هر جایی که ید حالت سابقه داشته باشد [ید جاری نمی‌شود]؛ اگر هر جایی که ید حالت سابقه داشته باشد که اینجا — عرضم به حضور شما — استصحاب خب معنا ندارد که! اگر اینجا قرار باشد ید جاری نشود که تمام یدها ملغی می‌شود؛ چون همه یدها حالت سابقه دارند؛ عرض کردم: کجا مثل کسی ماند که یک کسی برود زمین را احیا کرده باشد، پرنده را از هوا گرفته باشد که قبلاً کسی ید نداشته؟ این‌ها خیلی‌خیلی کم است. نه، حالت سابقه داشته باشد و ذوالید سابق چیز باشد، منکر باشد؛ بگوید نه من نفروختم. اینجا ید منقلب می‌شود؛ او می‌شود مدعی — عرضم به حضور شما — و من می‌شوم منکر.

🔹 ۲۰:۱۵ خب، حالا ذوالید باید بگوید که این مال مال من است، یا لازم نیست بگوید مال من است؟ لازم نیست بگوید مال من است؛ همین‌قدر که دستش باشد کافی است.

البته دستش باشد، به شرط اینکه ذوالید بر او آثار ملکیت بار بکند؛ اما اگر مثلاً یک جعبه‌ای فرض کنید که توی گوشه خانه‌اش است که نمی‌دانیم مال غیر است یا نه، این اگر مثلاً استفاده نکند، نیاورد بفروشد، اینجا اماره بر ملکیت نیست؛ چون هم سیره، هم «لَوْلَاهُ لَمْ يَسْتَقِمْ لِلْمُسْلِمِينَ سُوقٌ»، مال جایی است که ذوالید آثار ملکیت را بار بکند؛ اما اگر آثار ملکیت را بار نکند، اینجا یدش معتبر نیست.

خب، اگر چنانچه این ذوالید — عرضم به حضور شما — حرف هم باید بزند؟ نه، حرف نباید بزند. حالا اگر یک کسی آمد، الان مثلاً این خانه دست من بوده، الان درش قفل است، من هم تو خانه نیستم؛ یک آقایی سؤال می‌کند، می‌گوید آقا خانه از کیست؟ من می‌توانم بگویم مال فلانی است؟ به خاطر اینکه این دست او بوده، قفل کرده رفته؛ شاید هم فروخته باشد، خبر نداریم، ولی فعلاً درش قفل است، قبلاً هم دست این بوده. این هم در سیره عقلا همین‌طور است که در سیره عقلا وقتی‌که ید کسی بر مال بود، تا وقتی‌که دیگری ید بر مال نگذارد، عرفاً مال همان — عرضم به حضور شما — به حساب می‌آید.

🔹 ۲۲:۳۵ احکام ید مشترک (توارث زوجین) و اماره بودن ید بر سلطنت و وکالت

حالا اگر چنانچه یک — عرضم به حضور شما — مالی هست که این مال دست دو نفر است؛ مثل این می‌ماند که تو این خانه دو نفر رفت‌وآمد می‌کنند، دو تا برادرند، تردد می‌کنند. خب اینجا مال هر دویشان است؛ چون هر دو ید دارند، مال هر دو است. ید یعنی آنی که تسلط دارد.

لذا مثلاً در باب ارث است که الان زنه مرده، توی آشپزخانه یک وسیله‌هایی است؛ نمی‌دانیم این وسیله‌ها مال مرد است یا مال زن است؟ مال مرد است یا مال زن است؟ اینجا چکار بکنیم؟ خب اینجا فرمودند آن وسیله‌هایی که عرفاً دست زن است، مثل مثلاً دستکش آشپزخانه، مثل مثلاً این به حساب پیش‌بندی که می‌بندند برای اینکه می‌خواهند ظرف بشویند، غذا درست بکنند که در اختیار اوست، ید اوست، این‌ها ملک اوست. اما یک چیزهایی هست نه، مثلاً مثل گاز، یخچال؛ این‌ها دست زن نیست، جاروبرقی، این‌ها دست زن نیست؛ این‌ها دست مرد هم نیست، چون ممکن است جهیزیه زنه باشد، احتمال می‌دهیم زن جهیزیه گرفته آورده. در این‌جور موارد، نه ید مرد اماره بر ملکیت است نه ید زن اماره بر ملکیت.

حالا اگر یک کسی توی خیابان دارد جنس می‌فروشد، این را من یقین دارم مالک نیست؛ مثل این افرادی که به حساب معلوم است دیگر از قیافه‌اش، این مغازه و این تشکیلات مال این نیست؛ منتها نمی‌دانم این وکیل است یا نه غاصب است؟ قطعاً ملکش نیست؛ این وکیل است یا غاصب است؟ در این‌جور جاها، ید در سیره عقلا اماره بر این است که این سلطنت بر این معامله دارد.

لذا اگر شما می‌روی از یک مغازه یک چیزی می‌خری، بعد یک کسی بیاید بگوید آقا از کی خریدی؟ از فلانی؛ می‌گوید جایز نیست! چرا؟ می‌گوید آن شاگرد مغازه است؛ می‌گوید می‌دانم؛ می‌گوید شاید او دزدی باشد — دزدی به این معنا که صاحب مغازه گفته این‌ها را نفروش، این هم می‌فروشد، تو از کجا می‌دانی؟ — نه، ید اماره بر ملکیت تنها نیست، اماره بر سلطنت است. لذا اصلاً خیلی از جاها آدم جنس که می‌خرد، چه بسا ممکن است بعد کشف بشود که او مالک نبوده، ولی نمی‌داند وکیل بوده یا نه؛ اگر ید داشته باشد، اماره بر وکالت هم هست. اماره بر ملکیت تنها ید نیست، اماره بر سلطنت است.

🔹 ۲۶:۲۶ طرح بحث محاکمه فدک ذیل قاعده ید و تأملی در آثار ماندگار بزرگان حوزه

خب حالا به مناسبت در این — عرضم به حضور شما — ذوالید، بحث فدک را آقایان طرح کردند. من تو ایام شهادت حضرت زهرا سلام الله علیها این مطلب به ذهنم آمد که ما که خب این فقه و اصول اساس حوزه است؛ من همیشه عرض کرده‌ام هر کس به غیر از فقه و اصول مشغول بشود خسران دیده؛ در دنیا خسران دیده، در آخرت حالا به جای خودش؛ عمرش را نمی‌گویم ضایع کرده، در بهترین راه مصرف نکرده.

اما معمولاً علما، فقها، بزرگان یک مطالبی برای شب اول قبر و قیامتشان به حساب دارند، یک قدمی برای ائمه علیهم السلام برداشتند. یک وقتی من با خودم فکر می‌کردم این مرحوم آقای خویی رحمة الله علیه چه دارد؟ [با تعجب] آقای خویی که… بعد دیدم سه جلد کتاب هست: «عَلِيٌّ إِمَامُ الْبَرَرَةِ»، شعر در فضائل امیرالمؤمنین سلام الله علیه، و این مال خودش است.

مرحوم آقای بروجردی رحمة الله علیه شنیدم ایشان فرمود دستم خالی است؛ این «جَامِعُ أَحَادِيثِ الشِّيعَةِ» را به حساب چیز کرد، نوشت؛ بعد که نوشت فرمود که خیالم جمع شد. منتها جامع أحاديث الشيعة تو حوزه جا نیفتاد! اگر وسائل را — به نظر من، حالا ما نمی‌خواهیم خدای نکرده در مقام اعتراض بر آقای بروجردی نیستیم که خب حالا… — اگر آقای بروجردی به جای این جامع أحاديث الشيعة، همین روایاتی که مثلاً حالا سندش یا مثلاً تو وسائل نیست، همه این‌ها را می‌آورد تو وسائل مُندَک [ادغام] می‌کرد، نه مثل حاجی نوری مستدرک بنویسد — مستدرک از بین رفت، جامع أحاديث الشيعة هم از بین رفت! — شاید در حوزه اگر روزی چهل هزار مرتبه وسائل الشیعه باز می‌شود و خوانده می‌شود و این‌ها، شاید روزی پانصد دفعه، بله صد دفعه شاید جامع أحاديث الشيعة چیز نشود (استفاده نشود). حالا سرش چیست نمی‌دانم؛ بعضی کتاب‌ها را خدا درش برکت قرار نمی‌دهد: «المعالم الجدیده» نوشتند، «الرسائل الجدیده» نوشتند، چه می‌دانم چی نوشتند، چی نوشتند، ولی جای رسائل و مکاسب و کفایه و معالم و لمعه را نگرفت! حالا اینکه بیایند با زور و قدرت یک کتابی را جا بیندازند، این که برکت نیست؛ برکت این است که او مرده، این کتاب همین‌طور صدقه جاریه است. این جامع أحاديث الشيعة جا نیفتاد؛ ولی اگر من آن زمان بودم می‌گفتم آقا شما می‌خواهی زحمت بکشی، همین کار را بیا تو وسائل [بکن]، هم زحمتش کمتر است هم استفاده‌اش بیشتر است. حالا دیگر چه حکمتی بوده، چه بوده نمی‌دانم؛ نمی‌دانم، این را نفهمیدم.

▶ ⏱ ۳۰:۳۶ موفق کردیم که ما، چون جایش هم همین قاعده ید است، همین فدک را منتها این قسمت را: محاکمه فدک. این محاکمه فدک را إن‌شاءالله در این قاعده ید بحث بکنیم. البته استخاره می‌کنیم؛ اگر خوب آمد بحث می‌کنیم، و دلم هم می‌خواهد إن‌شاءالله مطالبی که در جاهای دیگر گفته نشده یا اگر گفته شده در دسترس نیست یا کم در دسترس است، آن‌ها را بررسی بکنیم و پایین بالا بکنیم؛ این هم إن‌شاءالله یک ذخیره ما باشد برای آخرت و قبر ما.

منتها خب بایستی رفقا کار بکنند؛ از کلمات عامه، از این ور از آن ور همه مطالب را کمک کنند، جمع بکنند، بیاورند، که ما إن‌شاءالله بررسی که می‌کنیم فقط همین بخش فدک را که مربوط به بحث است، چون من نمی‌خواهم از بحث خارج بشوم. این را إن‌شاءالله رسیدگی بکنیم؛ البته با استخاره. اگر استخاره خوب آمد، فردا إن‌شاءالله وارد فدک می‌شویم؛ اگر استخاره خوب نیامد، بقیه قاعده ید و اصالة الصحة إن‌شاءالله. «وَ لِلْكَلَامِ تَتِمَّةٌ بِشَرْطِ الْحَيَاةِ وَ التَّوْفِيقِ، وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى…»

📱 کپشن ویژه تلگرام و ایتا

🎤 #صوت_خارج_اصول

🗒 جلسه: ۱۳۴۷

📒 بحث: #اصول_عملیه | #قاعده_فراغ_و_تجاوز #قاعده_ید

📝 مباحث:

عدم جریان قاعده فراغ در اثنای عمل مرکب؛ جریان قاعده تجاوز در اجزای تمام مرکبات عبادی، تکلیفی و وضعی؛ عدم جریان قاعده تجاوز در امور غیرمرکب مانند نماز ظهر و عصر و استبرا؛ پاسخ به اشکالات شاگردان درباره اطلاق روایات تجاوز؛ آغاز بحث قاعده ید و وجه تقدم آن بر استصحاب؛ بررسی سیره عقلا در انقلاب ید با انکار ذوالید سابق؛ اشتراط بار شدن آثار ملکیت و حکم ید مشترک در ارث زوجین؛ اماره بودن ید بر سلطنت و وکالت؛ تصمیم به بررسی محاکمه فدک ذیل قاعده ید به شرط استخاره.

🏷 #آیت_الله_احمدی_شاهرودی #خارج_اصول #قاعده_فراغ #قاعده_تجاوز #قاعده_ید #استصحاب #محاکمه_فدک #آیت_الله_خویی #آیت_الله_بروجردی

🌐 پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله عبدالله احمدی شاهرودی:

https://ahmadishahroudi.ir

🔹 تلگرام: https://t.me/ahmadishahroudichannel

🔸 ایتا: https://eitaa.com/ahmadishahroudichannel

🗂️ دسته‌بندی و متادیتای سایت (ahmadishahroudi.ir)

📌 عنوان پیشنهادی پست (SEO Title): درس خارج اصول جلسه ۱۳۴۷: جمع‌بندی قاعده فراغ و تجاوز و آغاز قاعده ید (نسبت با استصحاب و شرایط اعتبار ید)

📂 مسیر دسته‌بندی در سایت:

`[#۴] آرشیو دروس حوزوی › [#۱۱] اصول › [#۱۰۹۶] المقصد السابع الأصول العملية › [#۱۳۳۲] ۵- قاعدة الفراغ و التجاوز › [#۱۳۹۳] ۳- شروط و تنبيهات قاعدة الفراغ و التجاوز`

`[#۴] آرشیو دروس حوزوی › [#۱۱] اصول › [#۱۰۹۶] المقصد السابع الأصول العملية › [#۱۳۳۱] ۴- الاستصحاب › [#۱۳۳۷] ۵- تنبیهات الاستصحاب › [#۱۵۰۲] قاعده ید`

🏷️ برچسب‌های پیشنهادی وردپرس (WP Tags): قاعده فراغ, قاعده تجاوز, قاعده ید, صحیحه زراره, موثقه اسماعیل بن جابر, استصحاب عدم ازلی, انقلاب ید, سلطنت و وکالت, محاکمه فدک, آیت الله بروجردی