اصول جلسه ۱۳۲۸ مقدمه: جایگاه تنبیهات سه‌گانه شهید صدر و اهمیت یکشنبه ۵ مهر ۱۴۰۵

📅 یکشنبه ۵ مهر ۱۴۰۵ — اصول (جلسهٔ ۱۳۲۸)

🔹 ۰۲:۵۸ مقدمه: جایگاه تنبیهات سه‌گانه شهید صدر و اهمیت کتاب‌نویسی منظم در حوزه

کلام در این بود که این اماره چرا مقدم است؟ خب ما تقدم اماره را بر اصول، بر استصحاب، بر قاعده طهارت همه‌اش عرض کردیم. بعد آقای صدر [شهید صدر] بعد از آنکه این بحث را تمام می‌کند، سه تا تنبیه ذکر می‌فرماید. البته این سه تا تنبیه در واقع تو فرمایشات دیگران هم هست، نه اینکه نیست؛ منتها خب خود همین جمع‌آوری به نظر من…

یک کتاب در سه صورت نافع است: یکی اینکه جمع‌آوری بکند، مطالب را منظم بکند؛ این خودش نافع است، به‌خاطر اینکه الان اگر یک کسی بیاید بگوید آقا من بخواهم ببینم مثلاً حق المارّه جایز است یا جایز نیست، اگر الان یک کسی بگوید کجای رسائل عملیه بروم بگردم؟ می‌گوید نمی‌دانم؛ می‌دانم عیناً تو رساله عملیه هست ولی کجایش را نمی‌دانم! یا مثلاً یک کسی کتاب اصولی یا کتاب فقهی بنویسد که مطالب را جمع‌آوری بکند، منظم بکند؛ این خودش خیلی خوب است. گاهی مواقع بعضی از ما می‌پرسند آقا مثلاً اطلاق مقامی بر اطلاق لفظی مقدم است یا اطلاق لفظی بر اطلاق مقامی؟ کجای اصول بگردیم این را پیدا کنیم؟ هست، تو کلمات هست؛ اصلاً شاید در اصول نباشد در فقه باشد! خب کجای فقه را بروم بگردم؟ خودش هم نمی‌داند! آقا شما بحث کردید؟ بله؛ کجا بحث کردید؟ خودم هم نمی‌دانم! حالا اگر یک کسی بیاید واقعاً این‌ها را مرتب بکند، این خدمت بزرگی است.

دو اینکه کسی کتاب می‌نویسد، کلمات دیگران را توضیح می‌دهد؛ کلمات مشکل است، توضیح می‌دهد؛ قدرت جرح و تعدیل ندارد، مجتهد نیست، ولی کلمات آقا ضیاء را توضیح می‌دهد؛ این در واقع خیلی نافع است؛ در واقع می‌شود استاد رسائل، استاد نهایةالافکار؛ خیلی عالی!

سه اینکه نه، مطالب جرح و تعدیل هم دارد؛ خب این دیگر برای اوحدی از افراد است. ولی اما آدم بیاید کتاب بنویسد مثل اینکه فرض کن مصباح الاصول را آمده زیراکس کرده؛ خب این واقعاً بی‌وجه است.

▶ ⏱ ۰۶:۲۶ یکی از امتیازات کتاب آقای صدر این است که واقعاً در جمع‌آوری مطالب… ما اینجا را به کجا مراجعه بکنیم که خوب در ذیل استصحاب این بحث را طرح کرده؟ نمی‌خواهم بگویم مطالب نو ندارد؛ مطالب نو هم دارد ایشان، منتها مطالب نو خب خیلی… شاید هیچ کتابی نباشد که به اندازه آقای صدر مطالب نو داشته باشد؛ ولیکن اگر این مطالب نو را خودش بعد دو مرتبه بازنگری می‌کرد، صددرصد ۹۰ درصدش را جواب می‌داد [و] ۱۰ درصدش باقی می‌ماند! صددرصد! شاهدش هم این است که این آقای صدر که در اصول اگر آقای خویی فرموده «خَبَرُ الثِّقَةِ حُجَّةٌ» ایشان اشکال کرده… یک جا پیدا نمی‌کنی که از آقای خویی نقل کرده باشد و اشکال نکرده باشد! در فقه، اختلاف فتوایش با آقای خویی از اختلاف فتوای آقا میرزا جواد تبریزی با آقای خویی اگر کمتر نباشد بیشتر نیست؛ چون ایشان بر منهاج آقای حکیم حاشیه زده! من که دارم می‌گویم نمی‌خواهم بگویم تنقیص در این کتاب است؛ واقعاً چقدر یک کسی بوده، صاحب فکر بوده، استعداد قوی داشته، زحمت کشیده! خود اصلاً اینکه انسان بتواند مطلب نو بگوید ولو غلط، یک مرتبه‌ای از استعداد است، این‌طوری نیست که [کم باشد]! منتها خب این‌طوری هم نیست که مثلاً بگویند ایشان به آخر خط رسیده بودند؛ نه، از ایشان تا آخر خط ممکن است ۵۰۰ کیلومتر، ۶۰۰ کیلومتر فاصله بوده و آخر خط را امام زمان سلام‌الله‌علیه می‌رسند! یک کسی ممکن است ۲۰ سال دیگر بیاید همین حرف‌هایی که ما امروز راجع به آقای صدر می‌گوییم، همین حرف‌ها را راجع به ما بگوید! عین همین حرف‌ها را بگوید که بله، ایشان هم اشکال کرده، زیاد اشکال کرده، زیاد مطلب گفته، ولی اشکال دارد؛ اگر فاصله آقای صدر ۵۰۰ کیلومتر بود فاصله ایشان ۷۰۰ کیلومتر بود!

اما طلبه‌ها را نباید محروم بکنند از شرکت در این درس‌ها! این خیانت بر حوزه است! این خیانت… این را امام زمان راضی نمی‌شود! طلبه را محروم کردن، هر کی باشد، هر مقامی باشد، این خیانت است! اگر کسی عقیده داشته باشد به قیامت ـ که متأسفانه عقیده به قیامت کم است؛ مرحوم آقای بروجردی در محضرش یک نفر منبر رفت، گفت آقایان من یک کلمه در عظمت آقای بروجردی می‌گویم: آقای بروجردی قیامت و معاد را باور دارد! این خیلی مهم است! ـ و کجا رفت آقای حکیم؟ بهش گفتند آقا این آقایی که تو بهش پول می‌دهی، این شما را قبول ندارد، به شما اعتراض دارد، اشکال دارد، قبول ندارد، فحش می‌دهد؛ به آقا میرزا احمد کفایی هم فحش می‌داد! آقای حکیم فرمود: یکی از شرایط سهم مبارک امام اعتقاد به سید محسن حکیم نیست! آقای میرزا احمد کفایی فرمود: او به‌خاطر خدا به من فحش می‌دهد، فکر می‌کند من میرزا احمد خائن به دینم؛ من هم به‌خاطر خدا به او پول می‌دهم! اینکه یک عده را حلواحلوا بکنند و بعد طلبه‌های مستعد را محروم بکنند از حضور در درس‌هایی که مطلب برای گفتن دارد، این خیانت است، هم به دین، هم خیانت به حوزه‌های علمیه و هم به طلاب!

🔹 ۱۱:۱۳ تنبیه اول: بررسی جریان اصل عملی موافق با اماره (متوافقین) نزد شهید صدر

خب، تنبیه اول این است که: آقا اماره بر اصل مقدم است اگر متخالفین باشند؛ اما اگر متوافقین بود، مقدم نیست! یک اماره‌ای قائم شده بر وجوب صلاة جمعه مثلاً در عصر غیبت؛ خب استصحاب بقاء وجوب هم مثلاً می‌کنیم اگر ارکانش تمام باشد مثلاً.

آقای خویی رحمت‌الله علیه، آقای نائینی فرموده، آخوند فرموده: اماره بر اصل مقدم است و با وجود اماره، اصل جاری نمی‌شود ولو متوافقین باشند. چرا؟ چون آقا اماره علم است! «رُفِعَ مَا لَا یَعْلَمُونَ»، «لَا تَنْقُضِ الْیَقِینَ بِالشَّکِّ بَلِ انْقُضْهُ بِيَقِينٍ آخَرَ»، «کُلُّ شَیْءٍ لَکَ حَلَالٌ حَتَّی تَعْلَمَ»؛ موضوع می‌رود! حالا یا ورود است که آقا ضیاء فرموده، یا حکومت است که مرحوم آقای نائینی رحمت‌الله علیه فرموده (یعنی آقا ضیاء فرموده بر مسلک آقای نائینی ورود است!).

آقای صدر از این اشکال جواب می‌دهد؛ می‌فرماید آقا «لَا تَنْقُضِ الْیَقِینَ بِالشَّکِّ بَلِ انْقُضْهُ بِيَقِينٍ آخَرَ»، این شک و این یقین به چه [چیز]؟ یعنی «لَا تَنْقُضِ الْیَقِینَ بِالْوُجُوبِ بِالشَّکِّ فِی عَدَمِ الْوُجُوبِ، بَلِ انْقُضْهُ بِالْیَقِینِ بِعَدَمِ الْوُجُوبِ»؛ یعنی یقین مخالف، نه یقین موافق! «کُلُّ شَیْءٍ لَکَ حَلَالٌ حَتَّی تَعْلَمَ أَنَّهُ حَرَامٌ»، علم به حرمت! «رُفِعَ مَا لَا یَعْلَمُونَ»، حرمته، وجوبه!

خب الان اگر اماره قائم شد بر وجوب صلاة جمعه در عصر غیبت، آیا من علم دارم به عدم وجوب یا علم دارم به وجوب؟ علم دارم به وجوب! آیا شک در عدم وجوب دارم یا ندارم؟ شک در عدم وجوب دارم؛ خب «لَا تَنْقُضِ الْیَقِینَ بِالشَّکِّ»! شما اشتباهت این است که «لا تنقض الیقین بالشک» را معنا می‌کنی «لا تنقض الیقین بالوجوب بالشک فی الوجوب»، نه «بالشک فی عدم الوجوب»، به قرینه «بل انقضه بیقین آخر»؛ آن یقین آخر یعنی یقین به عدم وجوب! خب بله، چون اگر یقین به عدم وجوب آمد دیگر شک در وجوب ندارم، یقین به زوال وجوب دارم! شک در وجود، یقین به وجود، یقین به زوال وجود؛ و چه قرینه‌ای می‌شود که شک مقصود شک در عدم وجود است؟

▶ ⏱ ۱۵:۴۱ ممکن است بگویی ها، بسیار خب، فهمیدم؛ یعنی اگر من علم دارم وجداناً به وجوب صلاة جمعه در عصر غیبت، باز استصحاب جاری می‌شود؟! می‌فرماید نه، استصحاب جاری نمی‌شود؛ چرا؟ به‌خاطر اینکه کسی که علم وجدانی دارد، عقلاً تعبد امکان ندارد! ولی کسی که علم تعبدی دارد، عقلاً تعبد امکان دارد؛ لذا عالم وجدانی خارج است، ولی عالم تعبدی نه!

🔹 ۱۷:۱۵ نقد استاد بر تنبیه اول شهید صدر و تحلیل متعلق شک در استصحاب

به عقل قاصر و فاتر ما این فرمایش آقای صدر درست نیست و حق با آخوند و دیگران است! ما هم مدت‌ها فکر می‌کردیم که این حرف آقای صدر تمام است، و می‌گفتیم اگر اماره یا اصول طولی باشند و متوافقین باشند، جاری می‌شود؛ و لکن از این نظر برگشتیم. چرا؟

چون می‌گوییم آقا «لَا تَنْقُضِ الْیَقِینَ بِالشَّکِّ»، شما می‌فرمایید یعنی «لَا تَنْقُضِ الْیَقِینَ بِالْوُجُوبِ بِالشَّکِّ فِی عَدَمِ الْوُجُوبِ»! می‌گوییم از کجا؟ تو وسائل‌الشیعه شما قید دارد؟ «لا تنقض الیقین بالشک» یعنی «لا تنقض الیقین بالوجوب بالشک فی الوجوب»! بلکه اصلاً ظاهر این، این است که متعلق شک همان متعلق یقین است: «لا تنقض الیقین بالشک» یعنی «لا تنقض الیقین بالوجوب بالشک فی الوجوب»، نه «بالشک فی عدم الوجوب»! شما از کجا می‌فرمایید «به شک عدم وجود»؟ بعد می‌فرمایید «انقضه بیقین آخر»، یقین آخر یعنی یقین به عدم وجوب! می‌گوییم خب آقا شک در بقاء… اصلاً شک در بقاء اسمش با خودش است: استصحاب آیا نمی‌گویی شک در بقاء؟ شک در همان شیء، در همان متیقن! اگر قرائن با ما همراه نباشد، یقیناً آقای صدر با شما همراه نیست! لذا حکومت درست می‌شود، موضوع می‌پرد دیگر؛ چون من عالم به وجوبم! «لَا تَنْقُضِ الْیَقِینَ بِالشَّکِّ بَلِ انْقُضْهُ بِيَقِينٍ آخَرَ»، این «انقضه بیقین آخر» عمده استصحاب است، نه اینکه یک حکم دیگر باشد؛ یعنی استصحاب تا وقتی یقین نداری و شک داری در بقاء استصحاب هست! روی این جهت به عقل قاصر و فاتر ما این فرمایشی که فرمودند تمام نیست.

▶ ⏱ ۲۲:۰۶ خب، ممکن است شما بگویی آقا «کُلُّ شَیْءٍ لَکَ حَلَالٌ حَتَّی تَعْلَمَ أَنَّهُ حَرَامٌ بِعَیْنِهِ»؛ خب بله، ما قبول داریم؛ آنجا قبول داریم که وقتی که علم داشتی به حرام، دیگر شیء حلال نیست! خب آن هم که اگر استصحاب حرمت [شد]، اگر نه یه جایی بخواهد استصحاب حلیت بکند، ما قبول داریم: استصحاب حلیت با «کل شیء لک حلال» با همدیگه جاری می‌شود؛ این را ما قبول داریم! اما در استصحاب، در «رفع ما لا یعلمون»، این‌ها نه! این فقط این حرف اگر درست باشد، در قاعده حل، آن هم قاعده حلی که ذیل دارد، نه قاعده حلی که ذیل ندارد (و ظاهراً هم قاعده حل همه‌اش ذیل دارد به نظرم، چون «کل شیء لک حلال حتی تعرف» یا «تعلم»؛ نداشته باشیم، نمی‌دانم؛ نه، حتماً نداشته‌باشد، همین‌طور بفرماید کل مشکوک الحلیة مثلاً حلال، این‌طوری ما نداریم، همه‌اش با غایت است). ولی این حرف در بقیه درست نیست. این تنبیه اول.

▶ ⏱ ۲۳:۵۷

🔹 ۲۶:۲۹ تنبیه دوم: بررسی نظارت اماره بر ادله برائت و لغویت جعل حجیت بدون تأمین

تنبیه ثانی این است که می‌فرماید: حکومت امارات بر اصل، به‌نظر مضمونی ـ چون ایشان حکومت را سه قسم کرد: حکومت مضمونیه، حکومت نظریه، حکومت تنزیلیه ـ ایشان می‌فرماید: بعضی‌ها ممکن است فکر کنند که حکومت مضمونی در واقع در این اخبار الزامی در صورتی تمام می‌شود که نظر داشته باشد، و نظر هم دارد! چرا؟ چون اگر خوب دقت کنید، اگر شارع در موارد شک در الزام برائت جعل نکند و ترخیص جعل نکند، این اماره بر الزام به چه درد می‌خورد؟ لغو است! چون این اماره هم نبود، باید من انجام می‌دادم! لذا این اماره خودش نظر دارد به آن «رفع ما لا یعلمون» و امثال ذلک، یا نظر دارد که در واقع این باید بگوییم شارع با غمض عین از این اماره، تأمین برای مکلف جعل کرده؛ و الا اگر تأمین جعل نکرده باشد، این معنا ندارد!

این را جوابش را آقای صدر داده که: نه، ممکن است شارع بفرماید اماره داله بر الزام حجت است و هیچ تأمینی هم با غمض عین از اماره برای عبد نداده باشد. خب چه فایده دارد؟ فایده‌اش این است که قبح عقاب بلا بیان! اگر این اماره نبود قبح عقاب بلا بیان جاری می‌شد، اگر این اماره نبود آن ادله برائتی که در رتبه قبح عقاب بلا بیان است ـ مثل «مَا کُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّی نَبْعَثَ رَسُولاً» (حالا آن‌ها را هم ما نمی‌خواهیم خیلی، خود قبح عقاب بلا بیان) ـ لذا این‌طوری نیست که حجیت اماره لغو بشود با غمض عین از جعل ترخیص!

▶ ⏱ ۲۹:۵۶ خب، این حرف این هم لازم نیست؛ اصلاً شارع ممکن است اماره داله بر الزام را حجت قرار بدهد، هیچ کاری با قبح عقاب بلا بیان هم نداشته باشد! چرا؟ سرّش این است که قبح عقاب بلا بیان در واقع یک خرده گیر و گور دارد؛ خلاصه صاف که نیست! خب شارع می‌فرماید اماره بر الزام را جعل کردم. عین همین حرف را آقای صدر در «رفع ما لا یعلمون» و قبح عقاب بلا بیان فرموده که با وجود قبح عقاب بلا بیان، «رفع ما لا یعلمون» به چه درد می‌خورد؟ جوابش همین است: خودش آنجا جواب داده که «رفع ما لا یعلمون» أرسخ فی النفس، أوقع فی النفس! مثلاً می‌گوید آقا نمی‌دانم این رئیس اداره گفت فردا بیایید [یا] نیایید، نفهمیدم! می‌گوید خب باید احتیاط بکنیم دیگر فلان؛ می‌گوید آخه احتیاط هم که همچین بعضی جاهاش… یکی می‌آید می‌گوید آقا صبر کن صبر کن من صوتش را دارم؛ صوتش را می‌گذارد می‌گوید فردا بیایید! کسی بگوید آقا این صوت لغو است؟ نه، لغو نیست! چون این أوقع فی النفس است؛ هر جایی که برای مکلف جعل اثر داشته باشد ـ تاکید داعی بکند، تشدید داعی بکند ـ این کافی است! لذا اصلاً اماره داله بر الزام چیز ندارد [نیاز به آن فرض ندارد].

🔹 ۳۲:۳۰ تنبیه سوم: تقسیم اصول شرعیه و بررسی «ما حجب الله» و «الناس فی سعة ما لم یعلموا»

یه تنبیه ثالث هم دارد که آن تنبیه ثالث در واقع همانی است که ما چند دفعه عرض کردیم که امارات بر اصول عقلیه وارد است؛ اصول شرعیه دو قسم است: یک قسم از اصول شرعیه هست که در رتبه اصول عقلیه است مثل «مَا حَجَبَ اللهُ عِلْمَهُ عَنِ الْعِبَادِ فَهُوَ مَوْضُوعٌ عَنْهُمْ» (یک کسی ممکن است بگوید آقا «ما حجب الله» معارض با «أَخُوکَ دِینُکَ فَاحْتَطْ لِدِینِکَ» نیست؛ چرا؟ چون این علمش را برنداشته که بگوید علم نداری احتیاط بکن؛ علمه نه علم آن شیء؛ کار نداریم درست یا درست نیست). یا مثلاً این «النَّاسُ فِی سَعَةٍ مَا لَمْ یَعْلَمُوا»؛ گفتند این دو جور خوانده می‌شود: «ما» ماء ظرفیه باشد، «ما» مضاف‌الیه سعة باشد: «الناس فی سعةِ ما لا یعلمون»، یعنی هم مردم مادامی که وظیفه‌شان را نمی‌دانند در سعه هستند، خب اماره که دال بر وجوب شد می‌شود وارد؛ چون وظیفه را می‌داند مردم دیگر! بله، اگر بود «الناس فی سعةٍ ما لم یعلموا»، این خوب بود؛ این می‌شد معارض با «أخوک دینک». ولی اگر «الناس فی سعةِ ما لم یعلموا» ـ ما ماء ظرفیه باشد، نه ماء موصوله مضاف‌الیه باشد ـ خب این فرمایشات آقای صدر درست هم هست، دیگران هم فرمودند؛ چون آن‌ها در واقع یا مثل «ما کنا معذبین حتی نبعث رسولاً»، خب اینجا وقتی اماره آمد دیگر رسول آمد دیگر! این جای مناقشه نیست و تمام.

🔹 ۳۵:۳۲ آغاز بحث حکومت اصل سببی بر مسببی و تبیین بزنگاه اصلی آن (تقدم اماره)

بعد، مرحوم آقای آخوند رحمت‌الله علیه و دیگران… تا اینجا حکومت امارات بود بر اصول، بعضی از اصول بود بر بعضی از اصول؛ الان حکومت اصل سببی بر مسببی! اگر الان یک ثوبی هست، این ثوب نجس است؛ یه آبی هست مشکوک الطهاره؛ ثوب نجس را با آب مشکوک الطهاره شستیم. خب اینجا یک استصحاب بقاء طهارت در آب است، یک استصحاب بقاء نجاست در ثوب است. گفتند اصل سببی بر اصل مسببی مقدم است؛ با وجود اصل سببی، اصل مسببی جاری نمی‌شود چه متوافقین چه متخالفین. باز آقای صدر هم آن اشکالش را دارد که اگر متوافقین باشند هر دو جاری می‌شود، اگر متخالفین باشند جاری نمی‌شود.

بعد فرمودند اصل سببی بر اصل مسببی مقدم است ولو اصل سببی از اردء اصول باشد و اصل مسببی از اعلا و ارقای اصول باشد؛ مثلاً قاعده طهارت در آب بر استصحاب نجاست بر ثوب مقدم است ولو اینکه قاعده طهارت اردء اصول است و استصحاب فرش امارات و عرش اصول است، مع‌ذلک بر این مقدم است! سرّش چیست؟

سرّش این است: در واقع تقدم اصل سببی بر مسببی، آن نکته‌اش را بیان نفرمودند! اینکه استصحاب سببی مقدم است یا قاعده طهارت در سبب مقدم است؛ اینکه اصل سببی ولو اردء اصول باشد مقدم است، امارات عرش الاصول و فرش الامارات، این‌ها همه بزنگاه نیست! اصل بزنگاه این است که در واقع اماره است که مقدم است! استصحاب مقدم نیست، قاعده طهارت مقدم نیست، اماره است که مقدم است! چرا؟ چون ما روایت داریم، اماره داریم: «کُلُّ شَیْءٍ نَجِسٍ غُسِلَ بِمَاءٍ طَاهِرٍ یَطْهُرُ». آن اماره را موضوعش را قاعده طهارت احراز می‌کند، و اماره است که مقدم بر استصحاب نجاست است! استصحاب طهارت، قاعده طهارت مقدم نیست!

▶ ⏱ ۳۹:۱۹