اصول جلسه ۱۳۴۰ اشکال بر دیدگاه مرحوم آیت‌الله خویی در شک در سه‌شنبه ۲۱ مهر ۱۴۰۵

📅 سه‌شنبه ۲۱ مهر ۱۴۰۵ — اصول (جلسهٔ ۱۳۴۰)

🔹 ۰۲:۴۵ اشکال بر دیدگاه مرحوم آیت‌الله خویی در شک در سوره هنگام قنوت و مفهوم خروج از محل

من این مطلب را متوجه نشدم، هرچه تأمل کردم، که مرحوم آقای خویی برای چه فرموده‌اند اگر کسی رفت به قنوت، مشغول قنوت شد، شک کرد سوره خوانده است یا نه، باید برگردد سوره را بخواند؟ می‌فرمایند چون «خروج از محل» در قاعده تجاوز معتبر است. بسیار خوب؛ محل چیست؟ محل آن است که جایش قبل باشد. خوب، آقای خویی، شما این را از کجا معنا کردید؟ خروج از شیء، یعنی اگر بخواهد او را بیاورد، کاری را نمی‌خواهد انجام بدهد؟ الآن اگر کسی که وارد قنوت شده است بخواهد او را بیاورد، باید دوباره قنوت را بخواند؛ خوب، این می‌شود خروج از محل دیگر. شما خروج از محل را معنا می‌کنید که یعنی اگر بعداً آن را نیاورد، این باطل می‌شود؛ این از کجا؟ عجیب است! خودشان هم فرموده‌اند، رحمت‌الله‌علیه، متن «عروه» این است که اگر در قنوت داخل شد، نمازش درست است؛ یعنی به شکّش اعتنا نمی‌کند. بعد فرموده‌اند یک نفر هم حاشیه نزده است؛ [با تأکید] یک نفر هم حاشیه نزده است. لذا این فرمایشِ مرحوم آقای خویی را من متوجه نشدم؛ چرا این را فرمودند؟ لذا معنایش هم همین است که محل شرعی، یعنی وارد چیزی که جایش بعداً نشده باشد؟ ربطی اصلاً به اینکه جزء مستحب ما داریم یا نداریم، ندارد.

🔹 ۰۴:۴۷ بررسی اعتبار «أذکریّت» در قاعده فراغ و تجاوز و صور سه‌گانه شک

خوب، وارد این بحث شدیم که آیا در این جریانِ قاعده فراغ و قاعده تجاوز، أذکریّت معتبر است یا معتبر نیست؟

یک وقت انسان یقین دارد فراموش نکرده است و به حساب غفلت نداشته است، احتمال می‌دهد عمداً رکوع نکرده باشد؛ خوب، این که اصلاً معنا ندارد؛ چون که آدم عاقل بنا دارد نماز بخواند، می‌داند نمازش بدون رکوع باطل می‌شود، عمداً رکوع نکند؟! اصلاً تصور ندارد، مگر دیوانه باشد، حالیش نشود [متوجه نباشد].

یک وقت هست که نه، یقین دارد عمداً ترک نکرده است، یقین دارد عمداً ترک نکرده است، احتمال می‌دهد غفلتاً و نسیاناً ترک کرده باشد؛ اینجا جای قاعده تجاوز است، اینجا جای قاعده فراغ است؛ چون اخذ کرده است [عمل را انجام داده است].

اما یک وقت هست که نه، یقین دارد غافل بوده، فراموش کرده، احتمال می‌دهد صدفتاً [اتفاقی] درست آورده باشد؛ مثل اینکه وضو می‌گیرد، الآن این انگشتر… که انگشتر را درنیاوردیم نه، یقین دارد حین الوضو حواسش به انگشتر نبوده است که انگشتر را بردارد، یقین دارد، منتها احتمال می‌دهد این دستش مرتب تکان می‌خورده، آب زیر انگشتر رفته باشد؛ آیا اینجا هم قاعده فراغ جاری می‌شود، یا قاعده فراغ جاری نمی‌شود؟ قاعده تجاوز جاری می‌شود یا جاری نمی‌شود بعد از وضو؟

🔹 ۰۷:۳۵ دیدگاه‌های اصولی پیرامون أذکریت: توقف شیخ اعظم، نظریه محقق نائینی و ادعای اختلال نظام

مرحوم شیخ اعظم رحمت‌الله‌علیه در این تنبیه می‌فرماید: «وَجْهَانِ؛ به اطلاقات یا این علت»، ولی قولی اختیار نمی‌کند در اینجا.

مرحوم آقای نائینی رحمت‌الله‌علیه می‌فرماید: «وضویش درست است، قاعده فراغ جاری می‌شود؛ چون این أذکریّت، حکمت است، علت نیست، و حکم دائر مدار حکمت نیست. بعد اصلاً اگر قرار باشد قاعده فراغ جاری نشود، این اختلال نظام می‌شود؛ همه مردم بدبخت می‌شوند!» چرا؟ چون «آقا چند سالت است؟ هشتاد سال. -خدا ان‌شاءالله طول عمر بیشتر بدهد- شما در سن شانزده سالگی وضو گرفتی، نماز خواندی؟ -خوب بله، وضو گرفتم نماز خواندم، چه می‌دانم، یادم نیست.- خوب، حواست بود که وضو بگیری؟ -می‌گوید نه، یادم نیست.- خیلی از این آدم‌هایی که معمولاً همیشه دائم‌الوضو هستند، می‌آیند نماز می‌خوانند، حواسشان به وضو نیست، حواسشان به طهارت نیست، چیز نیست. خوب، شما شصت‌وپنج سال نمازت را اعاده بکن! قضا بکن! آخر مرد مؤمن، دیگر از سن نود سالگی که نماز واجب است و من باید خوابیده بخوانم، گاهی اوقات وسط نماز خوابم می‌برد، چطور شصت‌وپنج سال نماز بخوانم؟ نمی‌توانم، خیلی خوب. آقا حج هم رفتی؟ -بله.- تو در طواف حواست بود که نیت بکنی از خود آن حجر؟ -نمی‌دانم، این‌قدر شلوغ‌پلوغ بود که ما…- خوب، حجّت را هم دوباره به جا بیاور! آقا شما این خانه را خریدی، ماشین را خریدی، میوه خریدی، این‌ها حواست بود به این معامله، شروطش و این‌ها؟ -هیچ.- می‌گوید: پس همه‌ این‌ها استصحاب فساد، همه این‌ها را هم جمع کن، بگذار برو! خوب، ما پس چه خاکی به سر کنیم؟ خوب برو بمیر! اول برو بمیر! این می‌فرماید می‌شود اختلال در زندگی و معیشت، کار نمی‌شود کرد؛ لذا قاعده فراغ جاری می‌شود، خیلی خوب».

🔹 ۱۱:۰۰ دیدگاه آیت‌الله خویی در عدم جریان قاعده فراغ: قصور مقتضی و وجود مانع

آقای خویی رحمت‌الله‌علیه فرموده‌اند نه، قاعده فراغ جاری نمی‌شود. چرا؟ چون هم مقتضی ضیق است، هم مانع وجود دارد.

اما مقتضی ضیق است، به خاطر اینکه کسی بگوید: «آقا! «كُلُّ مَا شَكَّكْتَ فِيهِ مِمَّا قَدْ مَضَى فَامْضِهِ كَمَا هُوَ»؛ هرچه که گذشت، گذشت، رهایش کن!» خوب، «هرچه که گذشت، گذشت، رهایش بکن»، اینکه ندارد که اگر أذکر بودی، ملتفت بودی، احتمال التفات می‌دادی؛ این را که ندارد! اطلاق دارد. ایشان می‌فرماید: این قاعده فراغ یک قاعده تأسیسی تعبدی نیست، این در واقع یک ارتکاز عقلایی است. معمولاً عقلا می‌گویند آقا انسان هرچه که از عمل دور می‌شود، خصوصیات عمل را فراموش می‌کند؛ لذا اگر الآن یک کسی به من بعد از مباحثه بیاید بگوید آقا درس را تکرار کن، قطعاً ده درصد مطالب را می‌اندازم، جزئیات را، پنج درصدش را می‌اندازم. اگر یک کسی ده روز دیگر بیاید، پانزده روز دیگر بیاید، یک ماه دیگر بیاید، به مرور زمان انسان فراموش می‌کند عمل را، اعتنا نمی‌کند. این در واقع، این امضای همان است؛ آنجایی که منشأ بطلان، دور شدن از عمل است، آنجا قاعده فراغ جاری می‌شود. اما اگر جایی که منشأ بطلان دور شدن از عمل نیست، فیلمِ عمل جلویم است، «آقا این انگشتر، آب نمی‌دانم خودبه‌خود صدفتاً زیرش رفت یا نه؟ سی سال دیگر هم باشد با الآن یکی است»، این اطلاق ندارد، این از این موارد منصرف است، ما مقتضی نداریم.

خوب، مقتضی نداری؟ نه. مانع چیست؟ مانع هم وجود دارد، فرموده‌اند: مانع این أذکریّت است، این تعلیل است، تعلیل است. خوب، این تعلیل است… عرضم به حضور شما، آقای نائینی می‌فرماید: حکمت است. ایشان می‌فرماید: تشخیصِ حکمت و علت به عرف است، به ظهور است؛ نه کنارش «حکمت» نوشته است، نه کنارش «علت» نوشته است، و متفاهم عرفی از این خطاب، علت است. چرا؟ چون این در واقع بیان همان نکته ارتکازی است.

🔹 ۱۵:۰۰ بررسی و نقد رسائل بر کلام محقق نائینی و مسئله اختلال نظام

در «الرسائل» ایشان رحمت‌الله‌علیه اشکال کرده است به آقای نائینی: «آقای نائینی! اختلال نظام می‌شود چیست باز؟! شصت‌وپنج سال نماز را عرضم به حضور شما اعاده بکن چیست؟! قضا بکن چیست؟! شما اولاً خیلی از مواردِ صلات، قاعده لا تعاد دارید، حدیث «لَا تُعَادُ» دارید؛ اصلاً می‌گوید آقا من قطعاً حواسم نبود که حمد را کامل بخوانم، خوب حدیث «لَا تُعَادُ» دارید. چقدرش را شک داری، قاعده فراغ ندارد، قاعده تجاوز ندارد؛ خوب، بعد از وقت شک می‌کنی که نمازت درست خوانده شده یا نه، «رُفِعَ عَنْ أُمَّتِی…» [رفع ما لا یعلمون]، رفع ما لا یعلمون از وجوب قضا، نمی‌داند قضا دارد یا ندارد، رفع ما لا یعلمون جاری می‌کند؛ استصحاب عدم وجوب قضا جاری می‌کند. خیلی از مواردش هست که اصلاً طرف می‌گوید نه، من کجا غافل بودم؟! شما اگر پانصد میلیون نفر را بیاوری، برگه به دستشان بدهی، بگویی شما آقا چند دفعه در طول عمرتان نماز خواندید که یقین داشتید غافل بودید از اینکه رکوع کردید یا نه، اتفاقاً احتمال می‌دادید همین‌طور صدفتاً رکوع کردید؟ اگر پنج نفر نوشتند که ما دو تا نماز یادمان است، [با لحن طنزآمیز]! خوب این‌طوری است. بله، احتمال غفلت می‌دهد، ولی علم به غفلت؟ می‌گوید یادم نیست، شاید هم حواسم بوده است. حج هم همین‌طور است، حجّت را اعاده کن. جنسی هم که خریده همین‌طور است، آن هم همین‌طور است. می‌گوید آقا اصلاً نوع مردم… وسواسی است که شک می‌کند: «اِ، من بیست سال پیش این خانه را خریدم، این مثلاً زمان تعیین کردم یا نکردم؟» این‌ها آدم‌های عوام‌الناس است. وقتی که به طرف بگویی، می‌گوید: «بابا! یعنی چه مالِ حرام؟! به خدا پولش را دادم، اتفاقاً سر و صدا کرد، گفتم این ده میلیون هم اضافه! چرا آقا حرف بیهوده می‌زنی؟! تو قاعده فراغ نداری!» قاعده فراغ نداری چیست آقا؟! اصلاً کسی شک نمی‌کند! شما الآن بیا برو این مردم را در صف بکن؛ اگر کسی این‌ها را مرتب القاء شک نکند، می‌گوید: «آقا خانه یقین داری مال خودت است؟» می‌گوید: «بله.» «یقین داری؟ پس مال توست؟ مال پدرت است؟ یقین داری مال توست؟ مال کیست؟» می‌گوید: «آقا خوب تو خریدی؟» [با طعنه] «نه پس، پس رفتم پیدا کردم از بیابان؟!» می‌گوید: «نه، آن وقت توصیف کردی؟» توصیف کردی چیست؟! حرف‌های بیهوده می‌زند! نه این معامله قراری نبود… قراری چیست؟!

من یک وقتی به مرحوم استاد رحمت‌الله‌علیه عرض کردم آقا، خوب الان طرف می‌رود در بنگاه، مال چهل سال پیش، شاید سی‌وپنج سال پیش بود، آقا طرف می‌رود در بنگاه، چک و چانه و سر و صدا و این‌قدر و این‌قدر و این‌قدر و این‌قدر، خوب، بنگاهی می‌گوید بابا رهایش کن، صلوات بفرستید، می‌نویسد. بعد این بلند می‌شود امضا می‌کند، مشتری امضا می‌کند، بایع امضا می‌کند؛ نه او «بِعْتُ» می‌گوید، نه این «اشْتَرَیْتُ» می‌گوید؛ معامله‌ای نیست، معاطات هم نیست. فرمود: خودِ همین امضا، مصداق بیع است؛ بیعِ کتبی. مثل بیعِ… من نمی‌خواهم بگویم بیعِ اینترنتی درست است، بیع‌های اینترنتی اشکالات دیگری دارد، دقیقاً. لذا اگر یک کسی بیاید برود بگوید آقا خوب این اصلاً این‌ها کجایش اختلال نظام می‌شود؟! مثلاً حجّش همین‌طور است، معاملاتش همین‌طور است، چه‌جوری بشود؟ حالا اگر بنده یک دفعه نماز خواندم و حواسم نبود، یا نه، یک کسی وسواسی است، هر روز همین مریضی را دارد، خوب آن که به او می‌گویند شک وسواسی اعتبار ندارد. بله، قاعده فراغ ندارد، ولی شک وسواسی هم که اعتبار ندارد! این کجایش اختلال نظام می‌شود؟ کجایش اختلال نظام می‌شود؟ لذا ایشان هم می‌فرماید قاعده فراغ و تجاوز، أذکریّت در آن معتبر است».

🔹 ۲۰:۵۰ بررسی تحلیلی روایات باب و نقد وجود تعلیل در کلام امام (ع)

خوب، این‌ها فرمایشاتی است که آقایان فرموده‌اند. بحث دیگر گفتند آقا، اصلاً شما می‌گویید تعلیل، حکمت است یا تعلیل است؟ یک نفر می‌گوید آقا حکمت است، یک آقایی می‌فرماید تعلیل است. شیخ انصاری هم رحمت‌الله‌علیه می‌فرماید: «وَجْهَانِ». اصلاً روایت این نیست! ببینید، روایت این است:

«هُوَ حِينَ يَتَوَضَّأُ أَذْكَرُ مِنْهُ حِينَ يَشُكُّ»

[استاد در حال بررسی کتب روایی]

روایت این است:

«إِذَا شَكَّ الرَّجُلُ بَعْدَ مَا صَلَّى فَلَمْ يَدْرِ أَ ثَلَاثاً صَلَّى أَمْ أَرْبَعاً وَ كَانَ يَقِينُهُ حِينَ انْصَرَفَ أَنَّهُ كَانَ قَدْ أَتَمَّ لَمْ يُعِدِ الصَّلَاةَ وَ كَانَ حِينَ انْصَرَفَ أَقْرَبَ إِلَى الْحَقِّ مِنْهُ بَعْدَ ذَلِكَ»

کو اصلاً تعلیل؟! ندارد که «لِأَنَّهُ حِينَ انْصَرَفَ». این جمله، جزا واقع شده است؛ یا این روایت دیگر که در مقام عرضم به حضور شما هست، این روایت که:

[بررسی متن موثقه ابن بکیر و مراجعه استاد به کتاب و گفتگو با شاگرد]

🔹 ۲۷:۳۰ گفت‌وگو با شاگرد و تبیین فرض تعبد به أذکریت

🔹 ۲۸:۱۳ شبهه در تعلیل و تبیین تفاوت علت و حکمت

خوب، این جهت در تعلیل اصلاً ما یک شبهه‌ای داریم؛ که تعلیل در جایی متصور است که غالبِ افراد این علت را داشته باشند. اگر غالبِ افراد علت را نداشته باشد، مثل این می‌ماند که می‌گوید: آقا، شما عرضم به حضور شما، من با پیراهن بیایم مدرسه؟ می‌گوید اشکال ندارد، به خاطر اینکه هوا گرم است. حالا اگر نوعاً هوا سرد باشد، این تعلیل چه معنا دارد؟! تعلیل وقتی عقلایی است که در غالب افراد باشد، مگر همان… حتی حکمت هم همین‌طور است؛ حکمت هم باید در غالب افراد باشد، اگر حکمت در غالب افراد نباشد معنا ندارد. چون فرق بین حکمت و علت این است که حکمت، حکم دائر مدارش نیست، در غالب افراد موجود است؛ ولی در علت، حکم دائر مدارش است. این‌ها را باید ما حمل بکنیم بر تعلیلِ تعبدی. بعد، اینجا به نظر من هم حکمت است، علت نیست.

خوب دقت کنید؛ سِرّش چیست؟ می‌گوید آقا، خوب من رفتم، یادم است یک وقتی به مرحوم آقای علم‌الهدی، آقا سید ابراهیم علم‌الهدی رحمت‌الله‌علیه، که شاگرد درجه یک آقای میلانی بود، حالا اصلاً نمی‌دانم درجه دو داشت یا نداشت، من شنیدم ایشان فرموده من برای دو نفر درس می‌گویم؛ «بَقِيَّةٌ وَ الْمُعَطَّلُونَ»! حالا «بَقِيَّةٌ وَ الْمُعَطَّلُونَ»اش مال من است [با لحن طنزآمیز و تواضع]، مفهوم کلامش این است برای دو نفر درس… یعنی بَقِيَّةٌ وَ الْمُعَطَّلُونَ دیگر! این همه که درس آقای میلانی می‌رفتند و ما می‌فهمیم، ما می‌فهمیم، خودش می‌فرموده نه، دو نفر می‌فهمند. یک نقل سَنَدَفَری ▶ ⏱ کلمه نامفهوم ۳۰:۴۸ هم شنیدم ولی دو نفر. ولی آن که مسلّم است و در خواب و بیداری و همه جا می‌فرموده: «علم منفصلِ من است؛ علم‌الهدی، علم‌الهدی، علم‌الهدی»، این دیگر شبهه ندارد.

من یک دفعه رفتم به ایشان عرض کردم آقا، یک پولی من در جیبم پیدا کردم، نمی‌دانم مال من است یا مال… به نظرم فرمود که پسر جان، قضیه مالِ پیش مثلاً چهار سال پیش… اول طلبگی، سال اول بود نمی‌دانم، سال دوم بود… فرمود پسر جان، خوب پول در جیب تو از خودت است، از کجا می‌آوری؟! گفتم: نه، حالا شاید مثلاً هم‌حجره‌ای، کسی، رفیقی، این‌ها… این دید ما رها نمی‌کنیم، گفت که من از باب حکومت شرعیه به شما اجازه دادم، برو در پولت تصرف کن! آن وقت دیگر عقلم نرسید، سال اول طلبگی بودم، که بپرسم آقا، حکومت شرعیه چیست؟! تو چه حکومتی داری که از باب… مگر تو حاکم شرعی؟! نه اینکه حاکم شرع نیستی، مگر حاکم شرع حق دارد مال مجهول‌المالک را بگوید من اجازه دادم؟! تو چه‌کاره‌ای که اجازه دادی؟! این را دیگر حواسم نبود.

حالا غرض اینکه حضرت می‌فرماید آقا، خوب معمولاً انسان حین عمل، أذکر است دیگر، فراموش می‌کنی، برو اعاده نمی‌خواهد. این حکمت است. چون اگر این علت باشد، خوب این مخصوصاً در وضو هم هست، حالا در نماز کمتر پیش می‌آید، ولی در وضو خیلی اتفاق می‌افتد؛ اینجای صورتش مثلاً مانع داشته، بعد می‌رفته وضو می‌گرفته، بعد می‌گوید آقا شک کردم که… بعد خیلی موقع‌ها انسان غافل است؛ برای من خودم خیلی پیش می‌آید، مثلاً در ذهنم این است که حالا مثلاً این سرم مثلاً وقتی صورت را می‌شویی خیس شد، سرم را مثلاً بروم خشک بکنم بعد مسح بکشم. می‌گویم حالا خوب باشد وقتی… که مثلاً بیایم این کنارتر، اول مثلاً سرم را به لباسم، به عبایم مثلاً به قبایم می‌کشم که به حساب چیز بشود، خشک بشود مسح بکشم؛ غفلت می‌کنم، مسح می‌کشم. تمام که می‌شود می‌خواهم نماز بخوانم [می‌بینم]: «اِ، ما سر را چیز نکردیم!» این در وضو زیاد اتفاق می‌افتد، در نماز خیلی کم است، ولی در وضو خیلی اتفاق می‌افتد.

اگر این بخواهد علت باشد، الآن اگر از یک مرجع تقلیدی سؤال بکنند، جواب این‌طوری می‌دهد که: چنانچه احتمال التفات می‌دادی که آن وقت سرت را مثلاً خشک کردی یا مانع را برطرف کردی، اشکال ندارد؛ نمی‌نویسد اشکال ندارد چون که معمولاً انسان برطرف می‌کند، بعد جواب هم مطلق، بعد بیاید… این‌طوری نمی‌نویسد! این را معمولاً برای کسی می‌نویسند که وسواس… یعنی حکمت می‌داند. این را بخواهیم ما حمل بر علت بکنیم، این وجهی ندارد.

🔹 ۳۴:۱۶ بررسی و رد اصالة عدم الغفلة عقلایی در فعل نفس

آقای خویی رحمت‌الله‌علیه، شما می‌فرمایید این علت است؛ چرا علت است؟ به خاطر اینکه این ارشاد است به آن عرضم به حضور شما، امر ارتکازی. خوب، با حکمت هم می‌سازد! اتفاقاً با حکمت هم می‌سازد، با حکمت هم می‌سازد.

اما این فرمایش آقای خویی که مقتضی قاصر است، روایت اطلاق ندارد: ما در سیره عقلا قاعده فراغی به این وسعت نداریم؛ بله، اگر کسی احتمال می‌دهد غافل است، خوب، درست است؛ اصل عدم غفلت است. اولاً اصل عدم غفلت در سیره عقلا وجود ندارد! ما چیزی به اسم اصالة عدم الغفلة نداریم. ممکن است بگویی: ای بابا! می‌دانی این حرف یعنی چه؟! این حرف یعنی تمام معاملات وکلا باطل است! تمام نمازهای استیجاری باطل است! تمام حج‌ها باطل است! تمام… چرا؟ چون ما احتمال می‌دهیم امام جماعت غافل بوده است، احتمال می‌دهیم این وکیل غافل بوده است. می‌گوییم بله، اصالة عدم الغفلة در فعلِ غیر، قطعاً جاری می‌شود؛ یعنی اگر ما نمی‌دانیم این آقا غافل بوده است یا نه، عقلا اصل عدم غفلت دارند. اما اگر کسی خودش احتمال می‌دهد غافل بوده، حواسش نبوده، اصالة عدم الغفلة دارد؟! مخصوصاً که خیلی مواقع… برایش، یا بعضی مواقع غفلت هم می‌داند پیش می‌آمده، این هم هست؛ اصالة عدم الغفلة دارد؟! کجا؟! چه کسی در اعمال خودش اصل عدم غفلت جاری می‌کند؟ می‌گوید آقا، آن پنج تا ده‌هزارتومانی، گوشه کتاب بود، حواست بود برداری بدهی؟ می‌گوید نمی‌دانم، یقین ندارم حواسم بود یا نه. بگوید رهایش کن، اصل عدم غفلت! می‌خندند به آدم! کو اصل عدم غفلت؟! کو اصل عدم غفلت؟!

خوب، اصلاً کسی بگوید اصل عدم غفلت در زمان امام علیه‌السلام باید باشد این سیره؛ کجا در زمان ائمه علیهم‌السلام اصل عدم غفلت جاری می‌کردند که منجر به خلاف شرع هم می‌شده و امام علیه‌السلام ردع نفرموده است؟! از کجا؟! حاضری آقای خویی قسم بخوری؟! نه. از کجا؟! لذا ما آن اصل عدم غفلت به این معنایی که شما دارید می‌گویید را نداریم.

🔹 ۳۸:۳۱ پاسخ به شبهه قضا نکردن نماز توسط متشرعه و جمع‌بندی درباره أذکریت

🔹 ۴۲:۱۳ پرسش و پاسخ درباره تعبد به أذکریت

🔹 ۴۳:۰۶ جریان قاعده تجاوز در صورت دخول در مقدمات جزء بعدی (اهواء الی السجود یا قیام)

نکته بعدی، جهت بعدی که باز مهم است؛ خوب، در جزء واجب داخل شدیم بحث کردیم، در جزء مستحب داخل شدیم بحث کردیم. حالا اگر کسی در مقدمه جزء دیگر داخل شد:

«أَهْوَى إِلَى الرُّكُوعِ… إِلَى السُّجُودِ، شَكَّ فِي الرُّكُوعِ»

«شَكَّ فِي الرُّكُوعِ وَ قَدْ أَهْوَى إِلَى السُّجُودِ»

؛

خم می‌شود برود به سجده، نمی‌داند رکوع کرده است یا نکرده است؛ این هم قاعده فراغ و تجاوز دارد، یا ندارد؟

یا یک کسی می‌خواهد بلند بشود، در حین قیام شک می‌کند سجده کرده است یا نکرده است؛ این در بلند شدن، مقدمه قیام است که واجب است، این اهواء مقدمه عرضم به حضور شما این به حساب سجده است.

خوب، بعضی‌ها فرموده‌اند: بله، این هم کافی است؛ چرا؟ چون محل اعم است از محل شرعی، محل عقلی و محل عادی.

محل عقلی چیست؟ همین‌جا؛ خوب عقلاً رکوع باید قبل از اهواء الی السجود باشد، سجده باید عقلاً قبل از نهضه للقیام باشد.

خوب، آقای خویی باز فرموده است: نه، اصلاً و ابداً؛ محل شرعی، جای رکوع قبل از اهواء نیست.

بعضی‌ها گفته‌اند آقا چه بحث می‌کنید؟! اجتهاد در مقابل نص می‌کنید؟! چرا؟ چون امام علیه‌السلام راوی سؤال کرد: «شَكَّ فِي الرُّكُوعِ وَ قَدْ أَهْوَى إِلَى السُّجُودِ»، فرمود: «لَا بَأْسَ»، اعتنا نکن؛ بحث داری؟!

آقای خویی رحمت‌الله‌علیه، شیخنا الاستاد فرموده‌اند: بله، بحث دارد؛ «أَهْوَى» چیست؟ فعل ماضی است. «أَهْوَى» چیست؟ فعل ماضی است. فعل ماضی مال چیست؟ مال گذشته است. کِی «أَهْوَى» صدق می‌کند؟ وقتی به سجده برسد! چون تا به سجده نرسد که اهوی نیست، «يَهْوِي» است! وقتی «أَهْوَى» می‌شود که به سجده… این عبارتٌ اخری از این است که: «شَكَّ فِي الرُّكُوعِ بَعْدَ مَا سَجَدَ».

خوب، آقای استاد رحمت‌الله‌علیه، عزیز من! خوب، اگر این‌طوری بود، چرا بگوید «أَهْوَى»؟! خوب می‌فرمود که: «بَعْدَ مَا سَجَدَ»؛ مگر بلد نبود بفرماید: «بَعْدَ مَا سَجَدَ»؟! بابا این «أَهْوَى» فعل ماضی است؟ فعل ماضی است، این عرفاً «وَ قَدْ أَهْوَى» این جمله حالیه است؛ این ماضی برای زمان گذشته است، باید «يَهْوِي» می‌گفت؟! این‌ها مال صوتی است! متفاهم عرفی همین است، و الّا می‌فرمود «بَعْدَ مَا سَجَدَ»؛ چرا بفرماید «وَ قَدْ أَهْوَى إِلَى الرُّكُوعِ… إِلَى السُّجُودِ»؟! این فرمایش ناتمام است. اینکه آیا این روایت جواب دارد یا ندارد، «وَ لِلْكَلَامِ تَتِمَّةٌ»، ان‌شاءالله فردا به شرط…